عناصر تركي و مغولي در زبان فارسي

سؤزوموز

عناصر تركي و مغولي در زبان فارسي

پرفسور گرهارد دورفر


پروفسور دورفر به تعبيرى پدر تركىشناسى ايران به شمار مىرود. او آثار بسيارى در باره تركىشناسى ايران و زبان و لهجه هاى تركى در ايران٬ به ويژه در باره تركى خلجى٬ لهجهه هاى تركى خراسانى و تركى سنقرى٬ ديگر زبانهاى تركى اوغوزى در ايران و همچنين رابطه زبانهاى تركى و زبانهاى ايرانى تاليف نموده است. وى نخستين كسى است كه زبان تركى خلجى را به عنوان زبان تركى مشخصى و به طور همه جانبه تدقيق و به عالم علم معرفى نموده است. اما در اين ميان به نظر من اثر عظيم "عناصر تركى و مغولى در فارسى نوين" كه محصول رنج و فعاليتى فوق انسانى است به تنهايى شايسته است كه شاه اثر اين عالم برجسته بشمار رود. در اين اثر حجيم (چهار جلد٬ جمعا حدود ٢٧٠٠ صفحه) ريشه شناسى تاريخى٬ تنقيدى و مقايسه اى هزاران كلمه تركى موجود در زبان فارسى٬ تاريخ تحول صورى و سير تحول معانی هر كلمه٬ همراه با توضيحات جنبى و مدخلهاى بىشمار و گسترده داده شده و براى اولين بار بسيارى از نكات تاريك مبهم تركىشناسى٬ زبانشناسى٬ ريشه شناسى و ايرانىشناسى روشن گرديده است.

DOERFER, Gerhard. Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen unter besonderer Berücksichtigung älterer neupersischer Geschichtsquellen vor allem der Mongolen- und Timuridenzeit. Wiesbaden (Franz Steiner Verlag), 1963 – 1975.
(Akademie der Wissenschaften und der Literatur. Veröffentlichungen der Orientalischen Kommission. 16, 19-21.) 4 vols.

I: Mongolische Elemente im Neupersischen. xlviii, 557pp.
II: Türkische Elemente im Neupersischen, alif bis ta. (4), 671pp.
III: Türkische Elemente im Neupersischen, gim bis kaf. (2), 670pp.
IV: Türkische Elemente im Neupersischen (Schluss) und Register zur Gesamtarbeit. (2), 640pp.

قابل ذكر است كه واژگان بررسى شده در اين اثر تنها بخشى از كلمات تركى موجود در زبان فارسى است. زيرا در اين اثر تنها واژگان تركى-مغولى موجود در برخى از متون تاريخى قديمى فارسى نوشته شده مابين سالهاى ١٧٠٠-١٠٠٠ با تاكيد بر دوره مغولى-تيمورى گردآورى شده اند. علاوه بر آنكه همه متون فارسى در اين پريود زمانى بررسى نشده است٬ هزاران واژه تركى و مغولى وارد شده به زبان فارسى قبل از سالهاى ١٠٠٠ ٬ نيز بعد از ١٧٠٠ ٬ همچنين هزاران واژه تركى موجود در زبان محاوره اى فارسى و لهجه هاى معاصر آن (تهرانى٬ اصفهانى٬ مشهدى٬.... و لهجه هاى فارسى در افغانستان) ذكر نشده اند.

همانطور كه مىدانيم در ايران و براى زبان فارسى تاكنون هيچ لغتنامه ريشه شناختى علمى تاليف نشده است. فرهنگ نويسى ريشه شناختى به روشي علمي و مبتني بر اصول زبانشناسي هنوز به ميان فرهنگ‌نويسان فارسي راه نيافته است. مىتوان گفت كه صفت مشخصه فرهنگ نويسى معاصر فارسى فقر روش٬ فقر اطلاع نسبت به علم ريشه‌شناسي و زبانشناسي تاريخي است. مولفين اغلب لغتنامه هاى فارسى مانند معين٬ نفيسى٬ دهخدا٬ داعي الاسلام و .... عمدتا هيچكدام زبانشناس و ريشه شناس نبوده و يا دقيقتر همه فرهنگ نويسانى آماتور بوده اند. علاوه بر آن در ايران على رغم اينكه اكثريت جمعيت كشور را تركها تشكيل مىدهند و اين كشور موطن اقلا شش خلق تركى است (ترك٬ تركمن٬ قزاق٬ خلج٬ ازبك٬ اويغور) هيچگونه مركز و نشريه آكادميك و علمى تركىشناسى٬ دانشكده و دانشگاه زبان و ادبيات تركى و فرهنگستانهاى تاريخ٬ فرهنگ و هنر تركى وجود ندارد. از طرف ديگر اكثر فرهنگ نويسان فارس اساسا با زبان و ادب تركى بكلى بيگانه اند٬ اينها نه با تركى باستان و نه با تاريخ هزار ساله تركى ميانه در ايران٬ ادبيات مكتوب و شفاهى تركى٬ تركى معاصر و لهجه هاى رايج آن در ايران آشنا نبوده اند. اگر به اين همه٬ دشمنى و كينه ورزى سه نسل گذشته محافل رسمى٬ دولتى و تحقيقاتى ايران با زبان و فرهنگ تركى را نيز بيفزاييم متوجه خواهيم شد كه به چه سبب لغتنامه هاى فارسى از جنبه ريشه شناسى بويژه در عرصه هزاران واژه تركى موجود در زبان فارسى تا به اين حد غيرعلمى٬ نارسا٬ مغلوط٬ آشفته و متاسفانه بىارزش اند.

در لغتنامه هاى فارسى حتى در معتبرترينشان مانند معين اغلب واژه هاى تركى در زبان فارسى به اشتباه ريشه شناسى شده و به عنوان كلماتى فارسى تقديم مىشوند. در اين فرهنگها حتى كلمه اى مانند آچار نيز كلمه اى فارسى ريشه شناسى شده است. در باره اندكى از كلمات كه به تركى بودنشان اشاره مىگردد غالب اوقات ريشه‌شناسي عاميانه اى داده مىشود. به تلفظ واژه‌ها در زبان مبدا يعنى تركى، پيشينه واژه‌ها، مقوله دستوري واژه‌ها و... يا اشاره نمىشود و يا به توضيحات بسيار پراكنده، ناقص و حتى ادعاهاى تماما غلط اكتفا مىشود. از اينروست كه به نظر من ترجمه دائره المعارف گونه "عناصر مغولى و تركى در فارسى نوين" به زبانهاى فارسى و تركى و چاپ آن در ايران يكى از نيازهاى مبرم و اساسى جامعه علمى و فرهنگ ايران و همچنين زبانهاى فارسى و تركى است.

گئرچه يه هو!!!