Sunday, May 29, 2005

اسكي تورك حؤكومتلرينده اؤلكه‌سل، اوْردوسال عونوانلار و تئرمينلر



اسكي تورك حؤكومتلرينده اؤلكه‌سل، اوْردوسال عونوانلار و تئرمينلر

سيامك حسينعلي زاده «ارگين»

پهلوي رژيمي‌نين باشلانغيجيندان بري اينگيليسين گوجلو نوُفوذو هر بوْيوتدا اوْلاركن، فرهنگي و مدني بوْيوتدا داها گوجلو و ائتگيلي ‌ايدي. اينگيليس فراماسوْنئرلري‌نين قوُجاغيندا بوْيا ـ باشا چاتان، موهوم آريا نژادينا تاپينان ساتقينلار يالنيز بير قوْومو ايرانلي ساياراق باشقا قوْوملارين حقلريني تاپدالاييب و اوْنلاري ياد و‌ يابانجي گؤستررك اؤزلشديرمك (آسيميلاسيون) سيياستيني خيزلي و هر يؤنلو باشلاديلار. اينگيليسين اساس مقصدي اوْلان نئچه مين ايلليك قارداشليغي، دوشمنليگه چئويرمه آماجيني سئوينه ـ سئوينه يئرينه يئتيرديلر. بو آرادا آذربايجان داها آرتيق سيخينتيلارا و بوْغونتولارا معروُض قالدي. نئچه مين ايلليك ‌كيمليگي و هوْويّتي دانيليب و مدنيّتي و كولتورو سيليندي. اسكي تاريخلرده يازيلان توركجه سؤزلري دَييشيب و موعاديللري اوْلمايان سؤزلري ‌ده اوُستالاري‌نين سليقه يوُرومونا بوُراخديلار. بوُ اوْلايين آجينديريجي يؤنو، يادلاشديرما (الينه) سيياستي اثرينده اؤزلريندن اوُزاقلاشان تورك‌ بيلگين و اوُستادلاري‌نين حاللاريدير. تبريز بيليم يوُردونون آدليم اوُستادلاريندان بيري تاريخ بئيهقيني درس وئرركن تورك آدلارينا يئتيشركن! معده گوجو ائتيمولوژييه داياناراق، (سبُكتكين) سؤزونو سوموك تكين (استخوان مانند)، (بيلگه تكين) سؤزونو بيلَك‌تكين (داراي مچِ قدرتمند) معنا ائتمه‌سي مني حدّدن آرتيق اوزدو، اوْ گوندن بري ديليميزين ائتيمولوژيك سؤزلويون يازماغا قرار وئرديم.

آشاغيدا گلن سئچيلميش عونوانلار و تئرمينلر اوْ سؤزلوكدن آييقلانيب و محدوديّته گؤره ائتيمولوژي باخيميندان گؤز اؤرتوب يالنيز معنا باخيميندان حاضيرلانيبدير. طلبه‌لريميز اوچون يارارلي اوْلماسيني اوُمارام.

آبا: (Aba) ـ باش قوْماندان، سوُ باشي، بير اوْردونون باشجيسي، بؤيوك قوْماندانلارين آدلاري‌نين ايلك و يا خوُد سوْنونا اكله‌نرميش: آباترخان (آباتاركان)، آي آبا.
آتا: (Ata) ـ آغ ساققال، ائله معنوي باخيمدان قيلاووُز اوْلان، بؤيوك عاريفلره وئريلن لقب، ميثال: آتا قوْرقود، يَسَوي آتا. دده و بابا سؤزلري ايله ائشيت آنلامدا. آتا بيگ ده، موربّي معناسيندا ايشله‌نرميش. باباجيق.
آتامان: (Ataman) ـ بؤيوك آتا، موربّي، حكيم.
آقا: (Aqa) ـ ائل رئيسي، قوْومون بؤيوگو سيياسي باخيمدان.
آلپ: (Alp) ـ قهرمان، جسور اَرلرين عونواني.
آلپاقوُت: (Alpaqut) ـ ساوشلاردا ظفر قازانان و هئچ يئنيلمه‌ين دؤيوشچولره وئريلن عونوان، يئنيلمز ايگيد، تك باشينا دوشمنلره آخين ائدن ساواشچي.
آلچي: (Alçı) ـ سوُلطانلارين مخصوص مؤهورچولري، مؤهوردار.
آيقوجو: (Ayqucu) ـ باش موُشاوير، سوُلطانلارين آيري اؤلكه‌لره گؤندريلن اؤزه‌ل ائلچيلري، قوُرولتاي باشقاني.
آخينجي: (Axıncı) ـ گئجه چاغي دوشمنه سالديران عسگر عونواني.
اوُلوق تكين: (Uluq tekin) ـ بؤيوك شاهزادا.
اوُلوق بيتيكچي: (Uluq bitikçi) ـ موحاسيب، ديوان دبيرلري‌نين باشچيسي.
اوُلوق نوْيان: (Uluq noyan) ـ بؤيوك امير، بؤيوك باشچي، توُلوي خانين لقبي.
اوُلوس باشقاني: ايمپيراتوُر، خاقان.
امير تومن f نوْيان تومن.
اؤروكلو: (Örüklü) ـ خاقانلارين اؤزه‌ل مأموُرلاري، سوُلطانلارين ايزين بلگه‌سيله اوْردولارا باش‌ چكن مأمور.
اؤروكلوك: ‎ْاوردويا گيرمگه وئريلن ايزين بلگه‌‌سي، (oerfer.Bd.2).
ائلچي: (Elçi) ـ سفير، ايلچي.
اوْيماق ائلچي: ماليات مأمورو.
يارالتو ائلچي: چاپار، ساووُ پئيغامي يئگين يئتيرن.
اينداچي، آيداچي: (İndaçı; Aydaçi) ـ سارايين خرج مأمورو، ساراي و اوْردونون قيدا سوروملوسو.
ايركين، ائركين، اَركين: (İrkin , Erkin , Érkin) ـ خاقانلارين ناييبلري‌نين عونواني، خاقاندان سوْنرا گلن عونوان، باشقا معنالاردا، آزاد، جاوانمرد، ايگيد.
ايناق، ييناق: (Yınag،İnag) ـ سلجوُقلولار چاغيندا سوُلطانين اعتيمادي اوْلان وزيرين عونواني، حاكيملرين محرمي، مؤعتمد موشاوير.
اينال، يينال: (Yınal،İnal) ـ بيگ اوْغوللاري، مؤعتمد موشاويرلرين عونواني، توُغرول بيگين قارداشي‌نين دا عونواني «ايبراهيم يينال» ايميش.
اينانچ و ... : (İnanç ، yınanç ، inançu، Inanç) ـ وزير، ناظير، گوُوه‌نيلن كيمسه.
ايچركي، ايچرقو: ( İçergu، İçerki) ـ سارايين‌ ايچ‌ ايشلري ‌ايله گؤرولي موباشير.
ايدي قوت: (İDiqut) ـ مذهبي و موقدّس رهبر، قوُتسال اؤندر، مذهب اينانچلي حاكيملره وئريلن عونوان.
ايليگ: (İlig) حؤكمدار، باشقان.
اوُلوق ايليگ: بؤيوك حاكيم.
ايلته‌بَر: (İlteber) ـ خاقانا باغلي اوْلان بؤيوك دؤولت آدامي. دؤولت ايشلرينه يئتيشن، باش وزير موعاديلي، باقا.
ائلخان: (Elxan) ـ ايمپيراتوُرلوغون بير قيسمي‌نين حؤكمدارينا وئريلن عونوان.
ايناق: (İnaq) ـ مؤعتمد موشاوير، خاقانا اَن ياخين اوْلان كيمسه.
باباجيق f آتا.
باقا: (Baqa) ايلته‌بر.
بايار: (Bayar) ـ ليياقت وشرف عونواني اوْلاراق ايشله‌نردي.
بيگ، بئگ: ( Beg، Béy) ـ دؤولتين ايشينه نظارت ائدن، سوْنرالار خانليغين بير كسيمينه حؤكم سورن.
باسقاق: (Basqaq) ـ شاقنا (شحنه) نظامي حاكيم. باشقا واريانتلاري (باشقاق، باشقان، بارقاق).
بيلگه: (Bilge) ـ خاقانين اؤلوموندن سوْنرا، اوْنون يئرينده اوْتوران كيمسه‌يه وئريلن عونوان، وليعهد، حكيم و طبيب.
بيتيكچي: (Bitikçi) ـ موحاسيب، دبير، ديوان دبيري.
بيتكچي خط ‌تو يئرليغي نبشت ترا
كه باسقاق تويي در ولايت عشاق
پوربها ورق 36
بينجيك يام: (Bincikyam) ـ بينجيك (موركّب) له بير پئيغامي تئز مقصده يئتيرمك، خيزلي چاپار.
بوْيلا: (Boyla) ـ دؤولتين قوُرولماسيندا بؤيوك بير روْلو اوْلان كيمسه‌يه وئريلن عونوان، ليياقت عونواني.
بوُكو: (Buku) ـ قوْماندان، سو باشي، باش بوُغ. خوارزمشاهلارين ويلايتلره تعيين ائتديكلري هر رئيسين عونواني. ميثال: قاتير بوُغو خان.
بوْرقوچان، بوْرغوچان: (Borguçan) ـ قوْماندانلارين قوْمانداني، بوْرغولارين بوْرغوسو، ارسلان ايلتير گوكون عونواني.
بوُيروق: (Buyruq) ـ سارايلاردا تشريفات مأموُرلاري‌نين عونواني، ديواندا: خاقانين يانيندا، مرتبه‌سينه گؤره بؤيوكلره يئر گؤرسَدن مأموُرون عونواني، معنا ائديلميشدير.
چوبان: (Çoban) ـ قوْروُيوجو، بكچي معنالاريندا اسكي چاغلاردان ايشله‌نن بوُ كلمه سيياسي عونوان اوْلاراق بير ويلايت باشچيسي، بير بؤلگه رئيسي معناسيندا ايميش، بوُگون تورك ديللرينده بير آز معنا دَييشَرك يايليقلاري گودن كيمسه‌يه وئريلن عونواندير.
چاووُش، چابوش: (Çavuş , Çabuş) ـ عسگرلرين مونتظم اوْلمالاريني ساغلايان، سوُبايدان آشاغي روتبه.
چربي: (Çerbi) ـ حاجيب، ائلچيلرين يئرين بَليرله‌ين مأموُرون عونواني.
چوْر: (Çor) ـ جسور، باش بوغلارا وئريلن‌عنوان. ميثال: كيلي چوْر، باقا چوْر.
چيريك: (Çirik) ـ قارا قوْشون، ساواش چاغيندا قارا ياخالاردان حاضيرلانان اوْردو.
قادير، قازير، قاتير، قايير: (Qadır; Qazır; Qatır; Qayır) ـ باش و ايش بيلن مأموُر، گوجلو مأموُر.
قاقان، خاقان، حاكان: (Qaqan; Xaqan; Hakan) ـ خانلار خاني، باشقان، بير دؤولتين باشچيسي، قاآن‌دا همين معنايا گلير.
قاپقان: (Qapqan) ـ فاتح، چوْخ اؤلكه توُتان خانلارين يا اميرلرين عونواني.
قاوقان: (Qavqan) ـ دوشمنه سالديريب و دوشمني قاچماغا مجبور ائدن دؤيوشچولرن عونواني.
قيلابوُر، قيلاووُر، قوْلابور: (Qılabur; Qılavur; Qolabur) ـ اؤيود وئرن امير، نصيحت ائدن حاكيم، ديليميزده‌كي «قيلاووُز» سؤزونون باتي توركجه‌سينده («ز ـ ر سس دَييشمسي» تأثيريندن آلينان شكيل)
قام: (Qam) ـ حكيم، شَمَن.
قاراوول: (Qaravul) ـ گودوكچو، سينيرلاري قوْرويان بكچي.
قانچي: (Qançı) ـ خاقانين حئيوانلارينا يئتيشن كيمسه‌نين عونواني.
قوْروقچو: (Qoruqçu) ـ بير ساحه‌ني قوْرويان، بير بؤلگه‌ني ياد و بيگانه تعاروضوندن ياساقلايان.
قوُرچو: (Qurçu) ـ ياراق و سيلاح سوروملوسو.
ساقوْن، ساغوْن: (Saqon; Sağon) ـ حكيم، طبيب.
آتا سوْغون: مخصوُص حكيم، عومومي طبيبلره (اوْتاچي) دئيرميشلر.
سوُ باشي: (Sū başi) ـ اوْردو باشي، قوْشون قوْمانداني.
شاد: (Şad) خاقان، سوُلطان، دؤولت باشقاني.
شادآپيد، شادآپا: (ŞadapIt , şadapa) ـ بؤيوك سوُلطان.
تابقاچ: (Tabgaç) ـ بير دؤولته، ميلّته صاحيب. باشقا معنالاري: اوُلو، سايغييه دَيَر كيمسه.
تانهو، تانيوُ: (Tanhu; Tanyu) ـ گئنيش ساحه، ايمپيراتورلوق، سوْنسوزلوق، چوْخ گوجلو، تانري سؤزويله عئيني كؤكدن گلن بوُ كلمه هوُن ايمپيراتورلوغونا آد وئريلميشدير.
تاركان، تارخان: (Tarkan; Tarxan) ـ يوكسك اصالت درجه‌سي، وزير، باش بوغ.
تارماچ، تالماچ: (Tarmaç; Talmaç) ـ خاريجه ايشلر ناظيري، تالماچ يا خوُد تيلماچ تلفّوظونده چوْخ، ايكي اؤلكه آراسيندا ديلمانجليق (ترجومان) گؤره‌ويني‌ داشييان كيمسه‌نين عونواني.
تئگين، تيگين: (Tegin; Tigin) ـ خاقان عائيله‌سينه منسوب اوْلانلارين عونواني، خانين قارداشي و يا اوْغوللاري، پرئنس. ميثال: كول تيگين.
تئنگريم، تاريم (تئريم): (Terim; Tengrim; Tarim) ـ آلپ ارتوْنقا (افراسياب) سوْيوندان اوْلان خاتونلارا وئريلن عونوان، پرئنسئس، خاتونلارا مخصوص يوكسك عونوان.
توتقاوول: (Tutqavul) ـ يوْللارين امنيّتين ساخلايان قوْروقچولار، بير اؤزه‌ل يئرين بكچيسي.
توتقاوولان عدل تو در راه مملكت بستند
دست فتنه و جور و ستمگري
مونس ج1 ص 276
تاپقورچو: (Tapqurçu) ـ فوْق العاده وئرگي و ماليات آلان مأموُرلارين عونواني.
تامغاچي: (Tamğaçı) ـ گؤمروك مأموُرو، مال صاحيبلريندن عواريضي آلان مأموُرون عونواني.
تورقاق، دورقاق: (Turqaq , Durqaq) ـ گوندوزلر شهرين امنيّتين ساخلايان كئشيكچي، گوندوز بكچيسي.
تركن: (Terken) ـ فارس يازيلاريندا يانليشليقلا توركان يازيلان عونوانين دوْغرو شكلي اوُلو سوْي خاتونلارين عونواني، كراليچه.
تيرك (ديرك): (Direk; Tirek) ـ تايانقو سؤزو ايله عئيني معنادا اوْلوب و سوْنرالار سلجوقلولار ايمپيراطورلوغوندا (حاجيب) سؤزو بو كلمه‌نين يئرين آليب.
توْيقون: (Toyqun) ـ قوُرولتاي اؤيه‌لري، دؤولت مجليسي اعضاسي، مجليسده گؤرو داشايان هر بير كيمسه.
توُدون: (Tudun) ـ شهرلري قوْرويان بكچي، گؤيلرين قيدا و سوُلارين داغيدان آدامين عونواني.
توكسين، تئكسين: (Tūksin , Teksin) ـ موباشير، خالقا خانين ‌امرلرين ايله‌تن.
كابتاوول، قابتاوول: (Kabtavul, Qabtavul) ـ گئجه بكچيسي، گئجه چاغي امنيّتي ساخلايان كئشيكچي.
كيچيك بيتيكچي: (Kiçik bitikçi) ـ اوُلوق بيتيكچيدن روتبه‌سي آشاغي اوْلان دبيرين عونواني. باخ اوُلوق بيتيكچي.
كئشيك: (Keşik) ـ بير محلّي و يا بير بؤلگه‌ني قوْرويان ارين عونواني، بكچي.
گزيگ: (Gezik) ـ شهرين ‌امنيّتين دوْلاناراق ساخلايان ارين عونواني، دارغا.
گؤزيك: (Gōzik) ـ بير محلّي و يا سينيري گودن ارين عونواني، فارسجا دا گرته برداري ائديله‌رك ديده‌بان دئييلير.
كوتاوول (قوتاوول): (Kutavul, Qutavul) ـ اوْردونون چئوره‌سيني قوْرويان ارلرين عونواني. (فارسجا: ديده‌ور) بوُ كلمه (Kotta - pala) قالا موحافيظي ‌معناسيندا اوْلان هيند كلمه‌سي ‌ايله ‌بير ايلگيسي يوْخدور.
يابقو: (Yabqu) ـ خاقانليقدا اؤلكه‌نين بير كسيمي‌نين ايداره‌سينه گؤره‌وله‌نن آدامين عونواني، اؤلكه‌نين اوُلوشماسيندا ائتكيلي روْلو اوْلان آدامين عونواني.
ياساوول: (Yasavul) ـ اوْردونو نظمه سالان ارين عونواني.
يوُغروش: (Yuğruş) ـ باجاريقلي مأموُر، الي سوُلو ايش آدامي.
يوُلا: (Yula) ← بويروق. باشقا معنالاري: مشعل، ايشيق ساچان.

0 Comments:

Post a Comment

<< Home