فارس ديلينده تورك سؤزجوكلر

توركجه اكلر

توركجه سؤزجوكلرين آچيقلاماسى

سؤزون اؤزو

سؤز به سؤز

سؤز به سؤز- پּدּفּ

سس دييشيمى

اكلر

اسكي تورك حؤكومتلرينده اؤلكه‌سل، اوْردوسال عونوانلار و تئرمينلر

اسكي تورك حؤكومتلرينده اؤلكه‌سل، اوْردوسال عونوانلار و تئرمينلر

سيامك حسينعلي زاده «ارگين»

پهلوي رژيمي‌نين باشلانغيجيندان بري اينگيليسين گوجلو نوُفوذو هر بوْيوتدا اوْلاركن، فرهنگي و مدني بوْيوتدا داها گوجلو و ائتگيلي ‌ايدي. اينگيليس فراماسوْنئرلري‌نين قوُجاغيندا بوْيا ـ باشا چاتان، موهوم آريا نژادينا تاپينان ساتقينلار يالنيز بير قوْومو ايرانلي ساياراق باشقا قوْوملارين حقلريني تاپدالاييب و اوْنلاري ياد و‌ يابانجي گؤستررك اؤزلشديرمك (آسيميلاسيون) سيياستيني خيزلي و هر يؤنلو باشلاديلار. اينگيليسين اساس مقصدي اوْلان نئچه مين ايلليك قارداشليغي، دوشمنليگه چئويرمه آماجيني سئوينه ـ سئوينه يئرينه يئتيرديلر. بو آرادا آذربايجان داها آرتيق سيخينتيلارا و بوْغونتولارا معروُض قالدي. نئچه مين ايلليك ‌كيمليگي و هوْويّتي دانيليب و مدنيّتي و كولتورو سيليندي. اسكي تاريخلرده يازيلان توركجه سؤزلري دَييشيب و موعاديللري اوْلمايان سؤزلري ‌ده اوُستالاري‌نين سليقه يوُرومونا بوُراخديلار. بوُ اوْلايين آجينديريجي يؤنو، يادلاشديرما (الينه) سيياستي اثرينده اؤزلريندن اوُزاقلاشان تورك‌ بيلگين و اوُستادلاري‌نين حاللاريدير. تبريز بيليم يوُردونون آدليم اوُستادلاريندان بيري تاريخ بئيهقيني درس وئرركن تورك آدلارينا يئتيشركن! معده گوجو ائتيمولوژييه داياناراق، (سبُكتكين) سؤزونو سوموك تكين (استخوان مانند)، (بيلگه تكين) سؤزونو بيلَك‌تكين (داراي مچِ قدرتمند) معنا ائتمه‌سي مني حدّدن آرتيق اوزدو، اوْ گوندن بري ديليميزين ائتيمولوژيك سؤزلويون يازماغا قرار وئرديم.

آشاغيدا گلن سئچيلميش عونوانلار و تئرمينلر اوْ سؤزلوكدن آييقلانيب و محدوديّته گؤره ائتيمولوژي باخيميندان گؤز اؤرتوب يالنيز معنا باخيميندان حاضيرلانيبدير. طلبه‌لريميز اوچون يارارلي اوْلماسيني اوُمارام.

آبا: (Aba) ـ باش قوْماندان، سوُ باشي، بير اوْردونون باشجيسي، بؤيوك قوْماندانلارين آدلاري‌نين ايلك و يا خوُد سوْنونا اكله‌نرميش: آباترخان (آباتاركان)، آي آبا.
آتا: (Ata) ـ آغ ساققال، ائله معنوي باخيمدان قيلاووُز اوْلان، بؤيوك عاريفلره وئريلن لقب، ميثال: آتا قوْرقود، يَسَوي آتا. دده و بابا سؤزلري ايله ائشيت آنلامدا. آتا بيگ ده، موربّي معناسيندا ايشله‌نرميش. باباجيق.
آتامان: (Ataman) ـ بؤيوك آتا، موربّي، حكيم.
آقا: (Aqa) ـ ائل رئيسي، قوْومون بؤيوگو سيياسي باخيمدان.
آلپ: (Alp) ـ قهرمان، جسور اَرلرين عونواني.
آلپاقوُت: (Alpaqut) ـ ساوشلاردا ظفر قازانان و هئچ يئنيلمه‌ين دؤيوشچولره وئريلن عونوان، يئنيلمز ايگيد، تك باشينا دوشمنلره آخين ائدن ساواشچي.
آلچي: (Alçı) ـ سوُلطانلارين مخصوص مؤهورچولري، مؤهوردار.
آيقوجو: (Ayqucu) ـ باش موُشاوير، سوُلطانلارين آيري اؤلكه‌لره گؤندريلن اؤزه‌ل ائلچيلري، قوُرولتاي باشقاني.
آخينجي: (Axıncı) ـ گئجه چاغي دوشمنه سالديران عسگر عونواني.
اوُلوق تكين: (Uluq tekin) ـ بؤيوك شاهزادا.
اوُلوق بيتيكچي: (Uluq bitikçi) ـ موحاسيب، ديوان دبيرلري‌نين باشچيسي.
اوُلوق نوْيان: (Uluq noyan) ـ بؤيوك امير، بؤيوك باشچي، توُلوي خانين لقبي.
اوُلوس باشقاني: ايمپيراتوُر، خاقان.
امير تومن f نوْيان تومن.
اؤروكلو: (Örüklü) ـ خاقانلارين اؤزه‌ل مأموُرلاري، سوُلطانلارين ايزين بلگه‌سيله اوْردولارا باش‌ چكن مأمور.
اؤروكلوك: ‎ْاوردويا گيرمگه وئريلن ايزين بلگه‌‌سي، (oerfer.Bd.2).
ائلچي: (Elçi) ـ سفير، ايلچي.
اوْيماق ائلچي: ماليات مأمورو.
يارالتو ائلچي: چاپار، ساووُ پئيغامي يئگين يئتيرن.
اينداچي، آيداچي: (İndaçı; Aydaçi) ـ سارايين خرج مأمورو، ساراي و اوْردونون قيدا سوروملوسو.
ايركين، ائركين، اَركين: (İrkin , Erkin , Érkin) ـ خاقانلارين ناييبلري‌نين عونواني، خاقاندان سوْنرا گلن عونوان، باشقا معنالاردا، آزاد، جاوانمرد، ايگيد.
ايناق، ييناق: (Yınag،İnag) ـ سلجوُقلولار چاغيندا سوُلطانين اعتيمادي اوْلان وزيرين عونواني، حاكيملرين محرمي، مؤعتمد موشاوير.
اينال، يينال: (Yınal،İnal) ـ بيگ اوْغوللاري، مؤعتمد موشاويرلرين عونواني، توُغرول بيگين قارداشي‌نين دا عونواني «ايبراهيم يينال» ايميش.
اينانچ و ... : (İnanç ، yınanç ، inançu، Inanç) ـ وزير، ناظير، گوُوه‌نيلن كيمسه.
ايچركي، ايچرقو: ( İçergu، İçerki) ـ سارايين‌ ايچ‌ ايشلري ‌ايله گؤرولي موباشير.
ايدي قوت: (İDiqut) ـ مذهبي و موقدّس رهبر، قوُتسال اؤندر، مذهب اينانچلي حاكيملره وئريلن عونوان.
ايليگ: (İlig) حؤكمدار، باشقان.
اوُلوق ايليگ: بؤيوك حاكيم.
ايلته‌بَر: (İlteber) ـ خاقانا باغلي اوْلان بؤيوك دؤولت آدامي. دؤولت ايشلرينه يئتيشن، باش وزير موعاديلي، باقا.
ائلخان: (Elxan) ـ ايمپيراتوُرلوغون بير قيسمي‌نين حؤكمدارينا وئريلن عونوان.
ايناق: (İnaq) ـ مؤعتمد موشاوير، خاقانا اَن ياخين اوْلان كيمسه.
باباجيق f آتا.
باقا: (Baqa) ايلته‌بر.
بايار: (Bayar) ـ ليياقت وشرف عونواني اوْلاراق ايشله‌نردي.
بيگ، بئگ: ( Beg، Béy) ـ دؤولتين ايشينه نظارت ائدن، سوْنرالار خانليغين بير كسيمينه حؤكم سورن.
باسقاق: (Basqaq) ـ شاقنا (شحنه) نظامي حاكيم. باشقا واريانتلاري (باشقاق، باشقان، بارقاق).
بيلگه: (Bilge) ـ خاقانين اؤلوموندن سوْنرا، اوْنون يئرينده اوْتوران كيمسه‌يه وئريلن عونوان، وليعهد، حكيم و طبيب.
بيتيكچي: (Bitikçi) ـ موحاسيب، دبير، ديوان دبيري.
بيتكچي خط ‌تو يئرليغي نبشت ترا
كه باسقاق تويي در ولايت عشاق
پوربها ورق 36
بينجيك يام: (Bincikyam) ـ بينجيك (موركّب) له بير پئيغامي تئز مقصده يئتيرمك، خيزلي چاپار.
بوْيلا: (Boyla) ـ دؤولتين قوُرولماسيندا بؤيوك بير روْلو اوْلان كيمسه‌يه وئريلن عونوان، ليياقت عونواني.
بوُكو: (Buku) ـ قوْماندان، سو باشي، باش بوُغ. خوارزمشاهلارين ويلايتلره تعيين ائتديكلري هر رئيسين عونواني. ميثال: قاتير بوُغو خان.
بوْرقوچان، بوْرغوچان: (Borguçan) ـ قوْماندانلارين قوْمانداني، بوْرغولارين بوْرغوسو، ارسلان ايلتير گوكون عونواني.
بوُيروق: (Buyruq) ـ سارايلاردا تشريفات مأموُرلاري‌نين عونواني، ديواندا: خاقانين يانيندا، مرتبه‌سينه گؤره بؤيوكلره يئر گؤرسَدن مأموُرون عونواني، معنا ائديلميشدير.
چوبان: (Çoban) ـ قوْروُيوجو، بكچي معنالاريندا اسكي چاغلاردان ايشله‌نن بوُ كلمه سيياسي عونوان اوْلاراق بير ويلايت باشچيسي، بير بؤلگه رئيسي معناسيندا ايميش، بوُگون تورك ديللرينده بير آز معنا دَييشَرك يايليقلاري گودن كيمسه‌يه وئريلن عونواندير.
چاووُش، چابوش: (Çavuş , Çabuş) ـ عسگرلرين مونتظم اوْلمالاريني ساغلايان، سوُبايدان آشاغي روتبه.
چربي: (Çerbi) ـ حاجيب، ائلچيلرين يئرين بَليرله‌ين مأموُرون عونواني.
چوْر: (Çor) ـ جسور، باش بوغلارا وئريلن‌عنوان. ميثال: كيلي چوْر، باقا چوْر.
چيريك: (Çirik) ـ قارا قوْشون، ساواش چاغيندا قارا ياخالاردان حاضيرلانان اوْردو.
قادير، قازير، قاتير، قايير: (Qadır; Qazır; Qatır; Qayır) ـ باش و ايش بيلن مأموُر، گوجلو مأموُر.
قاقان، خاقان، حاكان: (Qaqan; Xaqan; Hakan) ـ خانلار خاني، باشقان، بير دؤولتين باشچيسي، قاآن‌دا همين معنايا گلير.
قاپقان: (Qapqan) ـ فاتح، چوْخ اؤلكه توُتان خانلارين يا اميرلرين عونواني.
قاوقان: (Qavqan) ـ دوشمنه سالديريب و دوشمني قاچماغا مجبور ائدن دؤيوشچولرن عونواني.
قيلابوُر، قيلاووُر، قوْلابور: (Qılabur; Qılavur; Qolabur) ـ اؤيود وئرن امير، نصيحت ائدن حاكيم، ديليميزده‌كي «قيلاووُز» سؤزونون باتي توركجه‌سينده («ز ـ ر سس دَييشمسي» تأثيريندن آلينان شكيل)
قام: (Qam) ـ حكيم، شَمَن.
قاراوول: (Qaravul) ـ گودوكچو، سينيرلاري قوْرويان بكچي.
قانچي: (Qançı) ـ خاقانين حئيوانلارينا يئتيشن كيمسه‌نين عونواني.
قوْروقچو: (Qoruqçu) ـ بير ساحه‌ني قوْرويان، بير بؤلگه‌ني ياد و بيگانه تعاروضوندن ياساقلايان.
قوُرچو: (Qurçu) ـ ياراق و سيلاح سوروملوسو.
ساقوْن، ساغوْن: (Saqon; Sağon) ـ حكيم، طبيب.
آتا سوْغون: مخصوُص حكيم، عومومي طبيبلره (اوْتاچي) دئيرميشلر.
سوُ باشي: (Sū başi) ـ اوْردو باشي، قوْشون قوْمانداني.
شاد: (Şad) خاقان، سوُلطان، دؤولت باشقاني.
شادآپيد، شادآپا: (ŞadapIt , şadapa) ـ بؤيوك سوُلطان.
تابقاچ: (Tabgaç) ـ بير دؤولته، ميلّته صاحيب. باشقا معنالاري: اوُلو، سايغييه دَيَر كيمسه.
تانهو، تانيوُ: (Tanhu; Tanyu) ـ گئنيش ساحه، ايمپيراتورلوق، سوْنسوزلوق، چوْخ گوجلو، تانري سؤزويله عئيني كؤكدن گلن بوُ كلمه هوُن ايمپيراتورلوغونا آد وئريلميشدير.
تاركان، تارخان: (Tarkan; Tarxan) ـ يوكسك اصالت درجه‌سي، وزير، باش بوغ.
تارماچ، تالماچ: (Tarmaç; Talmaç) ـ خاريجه ايشلر ناظيري، تالماچ يا خوُد تيلماچ تلفّوظونده چوْخ، ايكي اؤلكه آراسيندا ديلمانجليق (ترجومان) گؤره‌ويني‌ داشييان كيمسه‌نين عونواني.
تئگين، تيگين: (Tegin; Tigin) ـ خاقان عائيله‌سينه منسوب اوْلانلارين عونواني، خانين قارداشي و يا اوْغوللاري، پرئنس. ميثال: كول تيگين.
تئنگريم، تاريم (تئريم): (Terim; Tengrim; Tarim) ـ آلپ ارتوْنقا (افراسياب) سوْيوندان اوْلان خاتونلارا وئريلن عونوان، پرئنسئس، خاتونلارا مخصوص يوكسك عونوان.
توتقاوول: (Tutqavul) ـ يوْللارين امنيّتين ساخلايان قوْروقچولار، بير اؤزه‌ل يئرين بكچيسي.
توتقاوولان عدل تو در راه مملكت بستند
دست فتنه و جور و ستمگري
مونس ج1 ص 276
تاپقورچو: (Tapqurçu) ـ فوْق العاده وئرگي و ماليات آلان مأموُرلارين عونواني.
تامغاچي: (Tamğaçı) ـ گؤمروك مأموُرو، مال صاحيبلريندن عواريضي آلان مأموُرون عونواني.
تورقاق، دورقاق: (Turqaq , Durqaq) ـ گوندوزلر شهرين امنيّتين ساخلايان كئشيكچي، گوندوز بكچيسي.
تركن: (Terken) ـ فارس يازيلاريندا يانليشليقلا توركان يازيلان عونوانين دوْغرو شكلي اوُلو سوْي خاتونلارين عونواني، كراليچه.
تيرك (ديرك): (Direk; Tirek) ـ تايانقو سؤزو ايله عئيني معنادا اوْلوب و سوْنرالار سلجوقلولار ايمپيراطورلوغوندا (حاجيب) سؤزو بو كلمه‌نين يئرين آليب.
توْيقون: (Toyqun) ـ قوُرولتاي اؤيه‌لري، دؤولت مجليسي اعضاسي، مجليسده گؤرو داشايان هر بير كيمسه.
توُدون: (Tudun) ـ شهرلري قوْرويان بكچي، گؤيلرين قيدا و سوُلارين داغيدان آدامين عونواني.
توكسين، تئكسين: (Tūksin , Teksin) ـ موباشير، خالقا خانين ‌امرلرين ايله‌تن.
كابتاوول، قابتاوول: (Kabtavul, Qabtavul) ـ گئجه بكچيسي، گئجه چاغي امنيّتي ساخلايان كئشيكچي.
كيچيك بيتيكچي: (Kiçik bitikçi) ـ اوُلوق بيتيكچيدن روتبه‌سي آشاغي اوْلان دبيرين عونواني. باخ اوُلوق بيتيكچي.
كئشيك: (Keşik) ـ بير محلّي و يا بير بؤلگه‌ني قوْرويان ارين عونواني، بكچي.
گزيگ: (Gezik) ـ شهرين ‌امنيّتين دوْلاناراق ساخلايان ارين عونواني، دارغا.
گؤزيك: (Gōzik) ـ بير محلّي و يا سينيري گودن ارين عونواني، فارسجا دا گرته برداري ائديله‌رك ديده‌بان دئييلير.
كوتاوول (قوتاوول): (Kutavul, Qutavul) ـ اوْردونون چئوره‌سيني قوْرويان ارلرين عونواني. (فارسجا: ديده‌ور) بوُ كلمه (Kotta - pala) قالا موحافيظي ‌معناسيندا اوْلان هيند كلمه‌سي ‌ايله ‌بير ايلگيسي يوْخدور.
يابقو: (Yabqu) ـ خاقانليقدا اؤلكه‌نين بير كسيمي‌نين ايداره‌سينه گؤره‌وله‌نن آدامين عونواني، اؤلكه‌نين اوُلوشماسيندا ائتكيلي روْلو اوْلان آدامين عونواني.
ياساوول: (Yasavul) ـ اوْردونو نظمه سالان ارين عونواني.
يوُغروش: (Yuğruş) ـ باجاريقلي مأموُر، الي سوُلو ايش آدامي.
يوُلا: (Yula) ← بويروق. باشقا معنالاري: مشعل، ايشيق ساچان.

عناصر تركي و مغولي در زبان فارسي

سؤزوموز

عناصر تركي و مغولي در زبان فارسي

پرفسور گرهارد دورفر


پروفسور دورفر به تعبيرى پدر تركىشناسى ايران به شمار مىرود. او آثار بسيارى در باره تركىشناسى ايران و زبان و لهجه هاى تركى در ايران٬ به ويژه در باره تركى خلجى٬ لهجهه هاى تركى خراسانى و تركى سنقرى٬ ديگر زبانهاى تركى اوغوزى در ايران و همچنين رابطه زبانهاى تركى و زبانهاى ايرانى تاليف نموده است. وى نخستين كسى است كه زبان تركى خلجى را به عنوان زبان تركى مشخصى و به طور همه جانبه تدقيق و به عالم علم معرفى نموده است. اما در اين ميان به نظر من اثر عظيم "عناصر تركى و مغولى در فارسى نوين" كه محصول رنج و فعاليتى فوق انسانى است به تنهايى شايسته است كه شاه اثر اين عالم برجسته بشمار رود. در اين اثر حجيم (چهار جلد٬ جمعا حدود ٢٧٠٠ صفحه) ريشه شناسى تاريخى٬ تنقيدى و مقايسه اى هزاران كلمه تركى موجود در زبان فارسى٬ تاريخ تحول صورى و سير تحول معانی هر كلمه٬ همراه با توضيحات جنبى و مدخلهاى بىشمار و گسترده داده شده و براى اولين بار بسيارى از نكات تاريك مبهم تركىشناسى٬ زبانشناسى٬ ريشه شناسى و ايرانىشناسى روشن گرديده است.

DOERFER, Gerhard. Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen unter besonderer Berücksichtigung älterer neupersischer Geschichtsquellen vor allem der Mongolen- und Timuridenzeit. Wiesbaden (Franz Steiner Verlag), 1963 – 1975.
(Akademie der Wissenschaften und der Literatur. Veröffentlichungen der Orientalischen Kommission. 16, 19-21.) 4 vols.

I: Mongolische Elemente im Neupersischen. xlviii, 557pp.
II: Türkische Elemente im Neupersischen, alif bis ta. (4), 671pp.
III: Türkische Elemente im Neupersischen, gim bis kaf. (2), 670pp.
IV: Türkische Elemente im Neupersischen (Schluss) und Register zur Gesamtarbeit. (2), 640pp.

قابل ذكر است كه واژگان بررسى شده در اين اثر تنها بخشى از كلمات تركى موجود در زبان فارسى است. زيرا در اين اثر تنها واژگان تركى-مغولى موجود در برخى از متون تاريخى قديمى فارسى نوشته شده مابين سالهاى ١٧٠٠-١٠٠٠ با تاكيد بر دوره مغولى-تيمورى گردآورى شده اند. علاوه بر آنكه همه متون فارسى در اين پريود زمانى بررسى نشده است٬ هزاران واژه تركى و مغولى وارد شده به زبان فارسى قبل از سالهاى ١٠٠٠ ٬ نيز بعد از ١٧٠٠ ٬ همچنين هزاران واژه تركى موجود در زبان محاوره اى فارسى و لهجه هاى معاصر آن (تهرانى٬ اصفهانى٬ مشهدى٬.... و لهجه هاى فارسى در افغانستان) ذكر نشده اند.

همانطور كه مىدانيم در ايران و براى زبان فارسى تاكنون هيچ لغتنامه ريشه شناختى علمى تاليف نشده است. فرهنگ نويسى ريشه شناختى به روشي علمي و مبتني بر اصول زبانشناسي هنوز به ميان فرهنگ‌نويسان فارسي راه نيافته است. مىتوان گفت كه صفت مشخصه فرهنگ نويسى معاصر فارسى فقر روش٬ فقر اطلاع نسبت به علم ريشه‌شناسي و زبانشناسي تاريخي است. مولفين اغلب لغتنامه هاى فارسى مانند معين٬ نفيسى٬ دهخدا٬ داعي الاسلام و .... عمدتا هيچكدام زبانشناس و ريشه شناس نبوده و يا دقيقتر همه فرهنگ نويسانى آماتور بوده اند. علاوه بر آن در ايران على رغم اينكه اكثريت جمعيت كشور را تركها تشكيل مىدهند و اين كشور موطن اقلا شش خلق تركى است (ترك٬ تركمن٬ قزاق٬ خلج٬ ازبك٬ اويغور) هيچگونه مركز و نشريه آكادميك و علمى تركىشناسى٬ دانشكده و دانشگاه زبان و ادبيات تركى و فرهنگستانهاى تاريخ٬ فرهنگ و هنر تركى وجود ندارد. از طرف ديگر اكثر فرهنگ نويسان فارس اساسا با زبان و ادب تركى بكلى بيگانه اند٬ اينها نه با تركى باستان و نه با تاريخ هزار ساله تركى ميانه در ايران٬ ادبيات مكتوب و شفاهى تركى٬ تركى معاصر و لهجه هاى رايج آن در ايران آشنا نبوده اند. اگر به اين همه٬ دشمنى و كينه ورزى سه نسل گذشته محافل رسمى٬ دولتى و تحقيقاتى ايران با زبان و فرهنگ تركى را نيز بيفزاييم متوجه خواهيم شد كه به چه سبب لغتنامه هاى فارسى از جنبه ريشه شناسى بويژه در عرصه هزاران واژه تركى موجود در زبان فارسى تا به اين حد غيرعلمى٬ نارسا٬ مغلوط٬ آشفته و متاسفانه بىارزش اند.

در لغتنامه هاى فارسى حتى در معتبرترينشان مانند معين اغلب واژه هاى تركى در زبان فارسى به اشتباه ريشه شناسى شده و به عنوان كلماتى فارسى تقديم مىشوند. در اين فرهنگها حتى كلمه اى مانند آچار نيز كلمه اى فارسى ريشه شناسى شده است. در باره اندكى از كلمات كه به تركى بودنشان اشاره مىگردد غالب اوقات ريشه‌شناسي عاميانه اى داده مىشود. به تلفظ واژه‌ها در زبان مبدا يعنى تركى، پيشينه واژه‌ها، مقوله دستوري واژه‌ها و... يا اشاره نمىشود و يا به توضيحات بسيار پراكنده، ناقص و حتى ادعاهاى تماما غلط اكتفا مىشود. از اينروست كه به نظر من ترجمه دائره المعارف گونه "عناصر مغولى و تركى در فارسى نوين" به زبانهاى فارسى و تركى و چاپ آن در ايران يكى از نيازهاى مبرم و اساسى جامعه علمى و فرهنگ ايران و همچنين زبانهاى فارسى و تركى است.

گئرچه يه هو!!!

Köprülü, M. Fuat, Yeni Farisîde Türk Unsurları, Turkiyat Mecmuasi VII-VIII, İstanbul 1942. cüz 1, 1-16.

Aslanov: Nizami Xemsesi’nde Turkismler

Şerefettin Yaltkaya, Mevlana’da Türkce kelimeler ve ş‏iirler, Türkiyat Mecmuasi, 1934, cilt IV, s 111-167

Gerhard Doerfer , Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen, unter besonderer Berücksichtigung älterer neupersischen Geschichtsquellen, vor allem der Mongolen- und Timuridenzeit. Band I: Mongolische Elemente im Neupersischen. Wiesbaden, 1963. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae XVII (1964), pp. 343–349.

Gerhard Doerfer, Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen unter besonderer Berücksichtigung neupersischer Geschichtsquellen, vor allem der Mongolen- und Timuridenzeit. Band II: Türkische Elemente im Neupersischen, alīf bis tā. Wiesbaden, 1965.

Gerhard Doerfer, Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen unter besonderer Berücksichtigung neupersischer Geschichtsquellen, vor allem der Mongolen- und Timuridenzeit. Band III: Türkische Elemente im Neupersischen, ğim bis kāf. Wiesbaden, 1967. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae XXI (1968), pp. 119–130.

Doerfer, G., Türkische und Mongolische Elemente im Neupersischen I-IV, Wiesbaden 1963-1975. Bk. III, s. 411.

28- H. H. Zerinezade: Fars Dilinde Azerbaycan Sözleri (Sefeviler Dövrü). Azerbaycan SSR Elmler Akademiyasi Neshriyyati, Baki, 1962.

لغات تركى٫ مغولى و چينى در تاريخ بيهقى. قيام الدين راعى. يادنامه ابولفضل بيهقى. مشهد٫ 1349

فرهنگ اصطلاحات ديوانى دوران مغول. سميش٫ شريك امين. فرهنگستان ادب ايران. 1357. تهران.

فرهنگ تركى نوين٫ تاملى در عرصه ريشه شناسى (فرهنگ ائتيمولوژى تركى نوين)
. اسماعيل هادى. 836 ص. فارسى. 2000٫ انتشارات احرار. تبريز.

بررسي ورود واژه از زبان تركي به فارسي وعوامل زبان شناختي موثر در آن

بررسي ورود واژه از زبان تركي به فارسي وعوامل زبان شناختي موثر در آن

تحصيلات تکميلي


تاريخ دفاع : 11/7/77

رشته و گرايش : زبان شناسي همگاني

استاد مشاور : دکتر ساسان سپنتا
نام و نام خانوادگي : مجتبي شعاعي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر سيد محمدتقي طيب


بررسي ورود واژه از زبان تركي به فارسي وعوامل زبان شناختي موثر در آن

چكيده

از آنجا كه قشر عظيمي از جامعه كشور ما را ترك زبانان تشكيل مي دهند، وقرن ها است كه به لحاظ دارا بودن وحدت ديني واشتراك فرهنگي با فارسي زبانان به همزيستي مسالمت آميز خود ادامه مي دهند، از اين رو شناخت زبان يكديگر به درك متقابل عمق بيشتري خواهد بخشيد، وچون زبان وسيله برقراري ارتباط ميان افراد جامعه مي باشد وبا ويژگيهاي خاص خود به يكديگر تاثير متقابل مي گذارند، زبان فارسي وتركي نيز از اين امر مستثني نيستند. لذا اين امر انگيزه اي شد تا در راستاي آشكار ساختن اين واقعيت، تاثير زبان تركي در فارسي در قالب اين تحقيق بررسي گردد وسابقه تاريخي وعوامل زبان شناختي آن نيز مورد ارزيابي قرار گيرد. از اين رو واژه هاي دخيل تركي در فارسي از فرهنگهاي معتبر فارسي دهخدا ومعين استخراج وطبق اهداف اين تحقيق به سه دسته جدا از هم تفكيك شدند.

دسته اول واژه هايي هستند كه امروزه اغلب آنها مورد استفاده عموم مردم قرار مي گيرند وخلائي را در زبان فارسي پر مي كننند وكسي كه به قرضي بودن آنها واقف نيست وتاكنون جايگزين مناسبي براي آنها وضع نگرديده ودر هر دو زبان فارسي وتركي روزمره به طور يكسان به كار مي روند.

دسته دوم واژه هايي را تشكيل مي دهند كه همانند دسته اول در مكالمات زبان فارسي فعالند وضمن اينكه داراي معادل فارسي نيز مي باشند، ولي به طور رايج به كار مي روند هرچند كه در شيوه هاي مختلف گفتار ونوشتار از معادلهاي فارسي نيز استفاده مي شود.

دسته سوم واژه هايي را تشكيل مي دهند كه در مقطعي از زمان وارد زبان فارسي شده ودر مقطعي ديگر از آن جدا گشته اند وجزء گنجينة لغات به كار رفته در زبان محسوب مي شوند وآنها را فقط در كتب قديمي مي توان يافت وهيچگونه تاثيري در زبان فعلي فارسي ننهاده اند.

كليه واژه ها واج نگاري شده اند وعلل حذف واژه هاي دسته سوم، در داخل پرانتز مقال هر يك با حرفي مشخص گرديده است. نتيجه اين بررسي ضمن اينكه همزيستي دراز مدت اين دو زبان را نشان مي دهد، مي تواند واژگان بيگانه تركي را كه در فارسي فعال هستند شناسايي نموده ودر جهت اهداف كلي پالايش زبان فارسي از واژه هاي دخيل تركي به كار گرفته شود.

واژگان قرضي تركي در زبان فارسي

واژگان قرضي تركي در زبان فارسي, / محمودعلي چهرگاني منتظر؛

پايان نامه (محل نگهداري: مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران)

به راهنمايي: علي افخمي.
چهرگاني منتظر، محمودعلي


ك + 604 صفحه،جدول،كتابنامه
پايان نامه (كارشناسي ارشد) -- دانشگاه تربيت مدرس، تهران، 1372
رايجترين نمونه از پديدههاي قرضي زباني واژههاي قرضي ميباشند، در اين مورد گويندگان يك زبان واژهها زبان ديگر را عينا در زبان خود بكار ميبرند. مطالعه روزنامه، مجله، كتاب و گوش دادن به راديو و تلويزيون مارا به اين حقيقت روبرو ميسازد كه زبان فارسي داراي انبوهي از واژههاي قرضي است . اين واژهها، گاه همراه با نوآوريهاي فرهنگي هستند و خلائي را در زبان فارسي پر ميكنند تا زماني كه اهل زبان، واژه موجه و مناسبي براي آن پيدا كنند. معذالك واژههائي نيز يافت ميشوند كه با وجودي كه خلائي را در زبان فارسي پر نميكنند، جزو گنجينه لغات زبان فارسي قرار گرفتهاند. منظور از واژگان تركي، كليه واژگاني است كه از زبانهاي مختلف تركي (آذري، استانبولي، قزاقي، قرقيزي، تركمني، جغتايي، ازبكي و غيره) در طي قرون متمادي وارد زبان فارسي شدهاند. بر اساس اطلاعات موجود در منابع تاريخي و ادبي تركان، علاوه بر سكونت حتي قبل از اسلام در مناطقي از ايران كنوني مثل تركمن صحرا و گنبد، در قسمتهايي از آذربايجان فعلي ايران نيز سكونت داشتهاند. اسامي مناطق، كوهها، رودخانهها و امثالهم مانندˆاوشكاياˆ(قايا) Uskaya (gaya) (اسكو)ˆاوجانˆUjan (بستانآباد) وˆ كوههاي بش بارماك (ق) Besbar mak(g) و غيره در قبل از اسلام در ايران نشانگر سكونت تركان از ديرباز در مناطقي از ايران ميباشد. خلف تبريزي در برهان قاطع نيز يادآوري مينمايد كه به سبب ارتباط نزديك ايرانيان با اعراب و تركان، نفوذ زبان تركي در حتي در قبل از اسلام در زبان فارسي ديده ميشود. اينجانب با جستجو در فرهنگهاي مهم فارسي از جمله، لغتنامه دهخدا، فرهنگ معين، خرد، عميد، برهان قاطع، الفبائي قياسي مشيري، سعدي و ديگر فرهنگها و بررسي و تطبيق واژههاي استخراجي در فرهنگهاي درخشان، فرهنگ تركي، فارسي بهزادي، فرهنگ تركي، فارسي محمد پيفون و غيره، توانستم بيش از 4200 واژه تركي و 1500 اعلام تركي كشف و استخراج نمايم.
واژهنامهها / زبان فارسي / زبان تركي / واژههاي قرضي
Glossaries / Persian language / Turkish language / Loan words
Serial no: 00024146 == Call No. : 18821

عناصر تركي در واژگان شباني بختياري

گزارش مردم‌شناسي

معرفي كتاب: عناصر تركي در واژگان شباني بختياري

, نوشته : ژان پي ير ديگار ، اگزاويه دوپلانول ، لوئي بازن ؛ ترجمه اصغر كريمي
[بي جا : بي نا ، بي تا] 13 برگ

گزارش شامل بررسي ويژگي هاي عمومي ايل بختياري ، تاريخ نظام كوچ نشيني در ميان عشاير بختياري ، عناصر تركي در واژگان شباني بختياري و تحليلي بر واژگان تركي در گويش بختياري است .

مقاله در مجموعه مقالات مردم شناسي ، دفتر دوم (سال : 62) به چاپ رسيده است .
مركز اسناد و مدارك

آداب و رسوم ديني - شيعه
چهارمحال و بختياري
زبان تركي / ايلات / عشاير / كوچ نشينان

لغات و اصطلاحات تركي در فارسي

طرح پژوهشي-- سال 1376
دانشگاه زنجان, دولتي

لغات و اصطلاحات تركي در فارسي Turkish words in persian literature



دانشگاه زنجان, دولتي




h t t p : / / d a t a b a s e . i r a n d o c . a c . i r
بررسي، آرا و نظريه‌هاي جغرافي‌نويسان و مورخاني كه در مورد "زبان آذربايجاني" و "زبان تركي" و موارد اختلاف و يا يكي بودن آنها نويسندگان ياد شده در آثار خود تحقيق و بررسي داشته‌اند و اظهار نظرهاي موافق و يا مخالف ارائه نموده‌اند استخراج لغات تركي-بررسي نحوه ورود لغات تركي در زبان و ادبيات فارسي-ارائه شواهد مثالي از لغات تركي كه در متون نظم و نثر راه پيدا كرده است .

تاريخ اجراي طرح 1376 تا 1377 ميزان پيشرفت كار 100
دانشگاه زنجان
دانشگاه زنجان, دولتي. 2500000
زبان تركي / زبان فارسي / واژه / اصطلاحات
Turkish language / Persian language / Word / Idioms
Serial no: 00295782 == Call No. : 43612