Friday, April 28, 2006

تغذيه زبان تركي از فارسي

.تغذيه زبان تركي از فارسي سبب شد كه تعداد زيادي واژه و تعبير فارسي وارد زبان تركي شد. هرچند در اوايل دوره جمهوريت، پالايش زبان تركي از عناصر بيگانه( به ويژه فارسي و عربي) مطرح و به اجرا گذارده شد و تعداد زيادي از اين عناصر از جريان خارج شد، مع الوصف هنوز تعداد قابل توجهي از تعابير و واژه و تعبير فارسي، موجوديت و حضورشان را زبان تركي ادامه ميدهند. مضافاً اينكه بدون آشنايي با واژه هاي پاكسازي شده، نمي توان به بررسي متون عثماني پرداخت كه شالوده و اساس زبان و ادب تركي بر آنها استوار است. به عبارت ديگر اين تعابير و واژه ها هرچند در زبان و ادب معاصر ترك به كار گرفته نمي شود، پژوهشگراني كه در زمينه هاي مختلف از ادبيات گرفته تا فلسفه و تاريخ تحقيق مي كنند، خود را بي نياز از آنها نمي بينند.

لازم بياد آوريست كه در بعضي از دوره ها به ويژه در دوره حاكميت مغول، واژه هاي تركي نيز در مقياسي محدود وارد فارسي شدند؛ ولي اين كلمات كه اغلب اصطلاحات اداري و حكومتي مغولها بودند، با برافتادن سلطه مغول، از خير انتفاع برافتادند و تنها تعدادي از آنها به جهت استيلاي اقوام ترك زبان در ايران (چون تيموريان و تركمانان) كه به زبان تركي تكلّم مي كردند، باقي ماندند.

تأثير فارسي بر زبان تركي را در وجوه و زمينه هاي متعددي مي توان ملاحظه كرد؛ از اين قبيلند:

1) مضامين ادبي(تشبيه مو به سنبل و مار، تشبيه چشم به نرگس، تشبيه گونه به خورشيد، تشبيه قد به سرو، و...)

2) اصلاحات عرفاني (جان، آئين، چرخ، چله، دستار، دسته گل ، خام، خرابات (در مفهوم فارسي كلمه)، كشكول، و...)

3) اصطلاحات موسيقي (نوا، سه گاه، چهارگاه، بسته، گفته، بسته نگار،آهنگ. بوسليك، و...)

4) نامگذاري ها شامل:

- اسامي اشخاص(نوشين، نسرين، بهتر، شادمان، شادي، شبنم، توران، آگاه، باران، نالان)

- اسامي پرندگان(شاهين، بلبل، قمري، خروس،قو و...)

- اسامي جانوران (زرافه، سنجاب، ...)

- اسامي سبزيجات (يونجه، يولاف، شاه تره، هويج، ترب، ترخون،...)

- اسامي گلها ( بنفشه، لاله، سنبل، شب بوي، زنبق، ...)

- اسامي درختها (زيتون، سرو، بادام، ..)



تركان درپاره اي از واژه هاي دخيل فارسي در تركي تصرف كرده، در بعضي موارد به تحريف يا تحدير معنا پرداخته و در ديگر موارد به تغيير شكل دست زده اند.



حاشيه بر زبانشناسي

نوشتة: اسماعيل هادي
Revised 3


حاوي نظريات جديد در مورد تاريخ و ريشه و قواعد زبان فارسي و رابطه آن با روسي، عربي، تركي و ...
لطفاً نظرات خود را در مورد اين كتاب به آدرس farsi_linguistic@yahoo.com ارسال فرماييد.

--------------------------------------------------------------------------------
به سبب اينكه حجم كتاب زياد است (518 صفحه) بر روي لينك "متن كتاب" كليك نكنيد، بلكه آنرا به روشي كه در زير توضيح داده شده دريافت نماييد.

نحوه دريافت كتاب:
بر روي لينك "متن كتاب" در پايين اين صفحه Right Click كنيد. سپس از منو، قلم Save Target As... را انتخاب كرده و فايل را Save كنيد.
پس از دريافت كتاب براي مشاهده و مطالعه آن از نرم‌افزار Acrobat Reader استفاده كنيد.

--------------------------------------------------------------------------------

متن كتاب

Thursday, April 27, 2006

Burc-Qala

Ben cevap yazmıştım ama hata oldu heralde yine yazayım.
Örgö'nün kökenini bilmiyorum,Moğolca'dan geçme olabilir,zirâ Altay Türkçesinde Moğolca söz oranı fazla.

Bildiğim kadarıyla kale Arapça Kâl'a 'dan gelme,öz Türkçesi Bark,mânâsı da bugünde yaşamakta olan barınmak sözü,barınak da bu kökten,Bark surlarla çevrilmiş,içinde barınılan yer demek eski Türkçede,hatta ön Türkçe (proto Turkish) döneminde batı dillerine de geçmiştir Bark sözü.

Latince'ye Park şeklinde girmiş,yine bu yapı içindeki yollara Latinler Parkur demiş,Cermen dillerine de Burg ya da Borg şeklinde geçmiş,Göteborg, Strazburg bunlara örnek,hattâ ve hattâ Hintçe'ye bile girmiş Pour olarak,bugün bazı Hint kentlerinin sonunda da Pur söz geçer,Arapça'ya da girmiştir ancak Arapça'ya biraz anlam kaymasıyla girerek Burz şekline gelmiş ve Kale Duvarı mânâsına bürünmüş,oradan da yine Türkçeye geçip Burç yani kale duvarı anlamına kavuçmuş,Arapça'dan da Fransızca'ya Burj diye geçmiş,burjuva kelimesi de burdan gelir,kendini halktan yalıtmış kale içinde yaşayan anlamında,kısacası bu sözlerin tümü Türkçe Bark'tan gelir,ha diyeceksiniz ki belki onlardan bize geçti,olabilir ancak Türkçede bu sözün mesnedi var,Bark,barınmak vb. diğer dillerde kökü yok,bu verilere bakarak Türkçe olması daha mantıklı.

insan govdesi


چمباتمه Chomeltme
دمروDomru (Demeru)
Domel
چلاق Cholaq
Damaq
Cinaq
Kechel
Daz (Tas)
Kakil
Chene
Qafa
Cik buk
Qolombe
سقلمه Soxulma
Kosa

ev


كوچ

ايل
اتراق (اوتوراق= اوتور+اق)
قشلاق (قيشلاق= قيش+لا+ق)
ييلاق (يايلاق=ياى+لا+ق)
آغل
آلاچوق (آلاچيق=آلا+چيق)
otaq
Saray
Chadir
Koch
Oturaq
Chiraq
Kelat (Qalat)
Abad (Ova)

سكو Sekki
تشكDoshek
Balish

Qali
Kilim
Verni
Gebe

فارس ديلينده تورك سؤزجوكلر

فارس ديلينده تورك سؤزجوكلر

Aali al. ulu
Ab sovp sov ov ob ab
Ab tav ab + tav. ab: aba, abi. abla. böyüklügü, yukarlığı şişmanlığı göstərir + tab: təb, qızğınlığ
\avşar: yığmak( ovşan, yovşan
Abadan 1 aba: ova: ovadan yoğurtlu, abartu, toplu, bollu, geniş, yoğurtlu abartu \ 2 ov: yığmaq (ovqar: ovsar, ovlu: avlu) ova: yığılmış. ovadan: yığcam qab, düzənlənmiş yer
Acel acı, aşı, iti, tüt davranan, yeyin, qıvraq, tələsən
Adət alaş alιş: alιşmak
Agiterlatin aşı. Acı. aşιtmaq, acştmaq\agitator: təhrikləyən , acıtan, aşιtan
Ağul Ağıl av + ıl. heyvanların toplanan yeri ( avul: kənd, avmaq : yığmaq\ av . avqar: toplayan ayqıt \ avlu: çevrəli yer: həyət
Ağuş ovuc, oğuş7, ağız
Ağuş 1) avuş avuç av\ Ovuc (oğus5): qaynak, mərkəz qaynak, kan \ avğuş ( av: yığmak )2) kovuş kovuk(oyuk). Qab
ğucaklamak – kovcaklamaq. 3) qorşav, qurşav, qorşab, qucaklamak ( quş= qos, ğuş)
Ağüştə aşığla, aşığta ağışta
Ahəng 1) axın. həng8, həngildəmək, vəngildəmək, 2) al. alqa. həlqədə əsas almaq; tutmaq; bağlamaq; çatmaq anlamı var pişahəng başaxın həlqə
Ahəng akınc, axınc : hicum etmək, qəsd etmək, hava etmək, qəsd etmək
Ahüstə as. asta, ast-yasta.yasta\ asta, astırtın: alçak, alğın, yaşırın\ yassı-yasalaq , əzik, asılı
Ahüstə-bəstə asta-basta
Axmaq ağmıq: çevişik, çönmüş, çönüşük, dönmüş, qarışıq
Axşiç aş + xic. aşqıç, aşlamak\ aşlanan şey
Axund 1 axov12: böyük qardaş axun, ağa, xoca, törə xoca, törə\ 2 ağa xan\ əxəvi, ağa,
Ailə il: e?
Aqah aqas { s ® h
Aqresiv ağ(x)ınmaq, axmaq\ ağmaq, düşmək, salmaq\ aqresor: ağιnçı, ağιrçı. salan, basan, saldιran\ aqresiv: ağιnçıv, saldιrqιn, mütəcaviz
Alaca bədaxlaq
Ãlaş adət alιş: alιşmak
Ãlaşvareş alιş veriş. iş, ilişki
Alayış al. ala-bula. bulayış, bulamak\ aludə: alada: aşıq, bulaşıqlıq al. aldırılmış, aldıramıq .
Alãyli alayli subay
Ambalajfırans kombalaj, bağlanaj
Ançinan anca, andak, ançıla9, ançıvıla, o qədər böylə
Ançinanki ançilik, o qadarki
Anә(+) fars dilində 'yanə' əki (rayanə, qostaxanə.
+ yana: bənzəyişi göstərir kudəkanə
Aram ara: orta, aralık\ aram yel: orta yel aram yel əsir \ aram kılima: orta kılima, aralık, ara-orta durum: sakitlik, ılıklık \ aram-aram: ara sıra, zaman-zaman \ aran: açıklık, iti olmayan, hamar olan \ Aram: ara sıra, hərdən, hərdən birdən \ Aram: aran, uzak, sərik gen gəzinlik, meydan \arqun: aram.
Arastə arısta arı ar. günahsız, mə'sum, saf, gənc\ arısda bala: arıstakı yaş, arıstakı gənc: mə'sum cocuk
Arayış ara + yış, ar: təmizlik, gözəllik
Arayış qarayış. ğarayış
Arğavan al + qan(yan) alqızıl
Ari aydın, arınmış\
Ari danışıqda vurqu simgəsi. bə'li bil. bəlli
Ari ı) arı10: uzaq, açık, uzaq , ərinmək 1- arınmaq: çəkilmək. 2- arınmaq: qoparılmaq \ arıraq: uzaqraq \ ıı) ayrı. ayrılmaq, uzaqlığı göstərir
Arqun aram
Armağãn әrmağan: yolda gətirilmiş; sovğat verrilmiş hər bir şey
Arman 1)ar. aranan arnan arman (ar + mən. ara + maq.): əldə edilməmiş amac istək.
Arşəlatin arka ( bellənmiş, əyilmiş
Arşiv arka. arxiv, arkiv. (art)\ artyak, arkyak, artcak
Asan anğ. anğsat: enli , açık, geniş, rahat, anlamaqa əl verişli (qolay1), anılan, anıla bilən
Asi aşırı ac. aş, acırı \ Asav, asιv, aşιv, asιvlanu, qaynav, issi, qızqın, yarsu3.7, zιqιrlanu4 aşı. acı ac. aş. acırı, aşırı
Asman 1) opsam13\ 2) us + man, ucman, üsman \ ast üst = alt üst\ 3) aç + man, genişlik\ 4
Astin astyan\ basılan; asılan bölük sallax. asıx, basıx tikə, aslıx:astıx astın
Asudə astırun dinc, asda. səssiz səmirsiz, sakın\ asudəlık: astalık?
Aşamidən aş + ğamak: yemək. Genişlənmiş anlamda: yeyib-içmək.
Aşena 1 aş. aşılamaq: aşındırmaq sindirmək, tanışlamaq, öyrətmək \ 2 met anğ. anış, tanış, öyrənmiş \ açına\ aşna : anış: anılan, qanılan.
aşna olmak əşinmək, əşnəşmək, doslaşmak, əşənlik: anğşalamak, aşnı olmaq
mən sənə, buni aşılaram: öyrədərəm\ aşılamaq: təlqih etmək: yakınlaşdırmaq: içərləmək aşnalık: isnaşlik, yakınlık, isiklik, ürəkdəşlək
aşni: sevgili.əş: bərabər, yoldaş
aşnı çoktanki, : bayrı, əsgi
Aşkar açkar açık + ara . aşkara açık + ara\ 1) dışkar. 2) apçıkmak9: dışarı çıkarmak : alıp çıkarmak, tanış qılmaq
Aşti aş + li. aşılı , yakın: aşılanmış aşti dadən: aşlamaq
Aşub aşιv, asav, asιv, aşıb: aşıp daşıp, aşmak daşmak, aşmak. aşıplanıp asιvlanu, aşuv, aşıru, daşıru, aşulanu4yarsu3.7, qaynav, yarsu3.7, zιqιrlanu4
Aşιq aşqιn
Ataşlatin ataç
Atəş 1)otuş, ötüş 2) atışmaq, atmaq, dışarmək
Avanaci avantaçι: aldadιcı, dolandιrιcı
Avara ayalan: aylanan, aylak, dolanan
Avaz ovaz ağız. obon, tavış3.7, davış4, dobuş5 \ hava
Ayeş 1) aydamaq : sürmək, qoğmak, tə'qibetmək\ aydalqan yer: srüeülmüş topraq\ 2 əriş
Az ac. öc (acımak, acık) xəşm: xışım: qızım
Az ac(tamah, vələ')
Bad yel\ pat \ badιranğmaq: patlamaq\badramaq: patramaq
Badə bardakın bir biçimi
Badyə bardak başqa bir biçimi
Bağça bağcık bağ. bağlı yer
Bãğme boğma : boağa taxılan boyun bağı. gәrdənlik, fəllah qadınlarιnιn taktığı gümüş kolyə
Bağvanci baxçıvan
Bahadır
Bahadür bağatur bat. batır: batur, batar, batan (batırmaq, batmaq): güclü, yeyin, çapat, qəvi, güclü, igid, atan, dələn, bərk,iti,tikən, dəli, sıx, gobut, möhkəm, önəmli, böyük, bol, zəhli: səsli, daşlı başlı, enli, sivri, zirək, usli, simitən, qalın
Baxtər batkər: batış
Baklava bağlamaq
Baqi bağıl bağlı
Baqingilisi bağlama
Bal dal, qanat
Bandaj band. sar, qurşak, çənbər, cuba11
Bang yang, yanık. Tanq sözü ulu, böyük qab, qazan deməkdir( tanqri, tenqiz) 'bank' 'tanqın' bir başqa ağızlığıdı
Bar (hasil) bar. var. bəs. barış, varış, bəsiş, barlanmaq, varlanmaq, barışmaq, bəsişmək: gəlişmək, yaraşmaq
Bardu bir də
Barə bağasındə bağ. bağa, üz, dövr \ barəsində. dövrəsində, yönündə, üzərində, görəsində, dövrəsində, aykasında: aykanlı \ 2 bərə bər
Bargah barınqa, varınqa, barıvgə = barnak, varnak (ınqa met nak): barınmaq yeri
Baskul bas: ağram. baskı, yük, ağram, ağırlık
Bãşbuzuğ başιbozuk: әsgәri olmayan, qarayaka
Bãşşãviş başçavuş
Batıl batmış, boş, dağılmış, cummuş
Bãylik bəylik , bir bəyin yönətimi
Baz(+) 1) bar. var.2) met zab zav sav səv, sev. istəmək əlaməti
Beçki biçqi
Beh (heyva) bey. beğuk, beğ, bəğ,böyük\biqalmaüzbək: beyalma6 heyva(böyük alma)
Berqol barqal: burqul bulqur
Berrem buran, buruntu, buru, burmak
Beruzkərdən pürüz. çıkıntı, çıkış, doğuş, oluş\ ( basur bas)
Besyar bəs. şişik, bəsəlmiş, bəslənmiş, qidalanmış, çox, bəsər, bəyər, beyer
Beyzi böyrə
Bezəhkar pozurkar poz. Pozmaq. oyunbozar ( iyunbaz)
Bezəhkar bozakar, bozınmış, bozğunçi
Bə’zi biraz, birnəmə
Bəççə beçə biçik, biçilmiş, kəsik, xırda
Bədrəqə bırağ, buraxmak,(baruğa, varuğa)
Bəfa bağ. bağa (Bakşi(aşıq): bağ. bağlanmaq: aşiq olmaq, bağlı: məftun, vurqun. bağlanmaq: aşıq olmaq: vurulmaq, qapanmaq, söz vermək, anlaşılmaq)
Bəhram bayram
Bəhrə bar. bərə
pöhrə. bara pür. tür. tör. Barlağ.
Bəxşiş boş . boşuq: boşa vermək, boşamak.
Bəqavulfər şahların yeməyini dadıb yoxlayan bak. baxmaq, bakıcı, bakan, qarayan, dadan
Bələd bilit, bilən, biləyən
Bəlğur böl. bölgür
Bə'li bil. bəlli\ ari: aydın, arınmış
Bəlva bulamaq. bulağa, bulğan, bulanış, bulğansık, burıyak \ bulağay: qarışdırıcı, bulandırıcı
Bərəkərəb bərk. bərq kaşğarli: bərək4, iti, bərk, bəh, pək (barrak, qıvrak)
Bəsarət başarıt\ bəşarət başarıt, bacarık
Bəsəndə yaxci, qanık verən bəs: düzən, ars, aras: təmiz
Bəstə 1 bas. basmaq, doymuş, bıkmış, bağlanmış, tıxılı, basılu, basu, basut \ 2 bəstə bəsləmək: doldurmak, toklamak
Bəşarət başarıt, bacarık
Bəvasil basurərəbi bas. basmak basrıq, basıq , basılmış şey, yançakda dışarı basmış ət.
Bəyməzfər bəkməz: qonaklık şarabı, şirə sirə, rubb, doşab
Biləkfər bil. bilkə, töhvə
Bilit bil.bəl. bəlgə
Bilok bölik, bölük
Bıloķage met ķapolaj
Bilokaj met ķapolaj
Biluğ 1) uluğ, ulunc, ullaqan2 bil. bilgil, bilgir, bilqil, bilən
Bişə meşsumer, meşə\ 1) bükə: sıx ağaclıq 2) biçə( biçmək)
Boğaz boğaz , dargeçit, kanal
Boğşaərəb boğça, bukca bük boğum: boğ = bük. düymə
Boğz boğaz boğsamak: hökütmək, boğsak: sıkılmaq, boğulmaq basılmaq \ met bosğak, bozğak bas
Boxar buğ bük, bükər\ büküt: bulut
Bolğur etmək bolmağur gəp6, bolboğon gəp5, bolgosuz, anlamsız, hədər
bolhəvəs bol ( çox)+ həvəs, çoxhəvəsli
Bostan bəs+ lan(t l = tan = lan)
Bouketfıransa büküt, büküh, dəsdə, bağ
Bozəhkar pozuk. bozarkar, oyunbozar oyunbaz
Bö'd d y boy
Böhran ( burkan. boran, bulğan, burğan düğüm). burulu, dönüm, dağdarışış yetməzçilik8, tənglik6, sınılış7, qırqın
Browningilis bırouz: borc
Bu iy, qoxu bur. bürümək.
bini burni bur
Buçak bıçak \ buçakci
Buxar bük. buğ, çiğa, izqara.
Bulğur bölgəməq: bölmək\ böl ; bölgür
Buluğ 1) bilik, biliğ, buluk \ 2 ulu uluğ buluğ: böyük
Burqi burmaq. burma bir çeşit girdə çörək burqu
Bus öpüş ® öbüş ® öbüs ® büs ® bus \ öbüv
Butonfıransk bütün: qonça. tumurcuk, bitmiş, yetmiş
Buya boya \ bur\ buyaci
Buzuk bir çeşit tambur
Bәrraq bərraqlamaq, bəritmək: bərətmək
cacherfırans qapmaq, gizləmək
Calib çalıb, çalpan, gözə çarpan
Casus çaşut9 . ilgilənən, öğrənən, maraq göstərən
Cemə yuma
Cinah çanaq, qanat, qol
Center kenter kend. topluluk, yığım, qurum
Cə'bə cım + bə. cumbə, kumbə, komba, qabırqa: qutu, bəsdə, qabırcak8, qısqın3
Cəfəng dəpəng. dəpmək: təpəng. təpmək: bir sözü təkərləyib durmaq
Cəhd çalt, çalası, çalasın, çala-çala, çappak, sürrəkli, iti, yeyin, çalt, tez, basım
Cəla cıyla yılğa
Cəld çalt iti, yeyin, tez, basım, çalasın, çala-çala, çappak, sürrəkli
Cəllad sallaq sal. salan (s = c )
Cəng çanğ9. gürültü yüksək səs\ cəncal
Cəvidən çeynəmək
Cəviz göz kovuz
Cihaz yığac, topuntu.
Cilov5 (atın ovsarı) calın, yələ
Cima' cəm. cəmləşmək, Qolaylaşmaq: yakınlaşmaq, yanaşmaq, birləşmək
Cre-püsküllatin qri - püs. ala toran.
Cu ək su: sev \ Cu(+) ¬ çı = ìstìlaçì ® ìstìlacu\danişcu tanışsev
Cu(cuv) civ yiv, qıv iv: cola, yova, yuva, oyuk , təxdədə torpaxda olan oyuk
Cuyacu soracu\ cuyacı: soracı
Cülgə çal: kəsik, alçaq yer, cola\ çökəlgə, lığlı toprak yer
Çabok çap. çapık, çapmaq, çabış11, çabış, çapık, çapak: qaçmak, çapmak
Çaboksəvar çapık + sürәr, çapıksürən

Çador çadır çat
Çadorşəb çarşov, miz örtüsü , şarşo7 ,pərdə
Çağ 1) çağlamak: doldurmak, düzətmək, cəkləmək.
2) çək. tutar, tutum, çəkimli,
ölçülü, kök

Çah çal = çat = çak = çat = çap = çatıq, çapıq, açıq (çuxur, gen, boş, çalmak = boşaltmak, oymaq, cırmaq))
Çahar rah çatar, çatraq, çatrıq, qavşaq1
Çaxan çak. tak, takılmış, doğru olmayan, çakma, saçma, takma, yalan
Çak(Ç ˜) Óíäå Ç ˜ (sine çak) çək : çək. çəknəməq: yarmaq, şəqqәləmək, yaltamaq, yartamaq
Çakər çək. çəkmə, işçi: çəkər, çəkən, çəkək, çəkkər \ sizin çəkəriz: sizin çaəriz \ çəkərçilik etmək: işçilik nökərçilik etmək.....
Çaq çək. çəki, çəkim, ölçü, sınır, dözüm, tutar tutum, həqq, huquq
Çaq :(pota)( çağ sözü, türkcədə ''ölçünü'' göstərir çağlamak: doldurmak
Çalak çal. çalıq: iti, çapıq, hızlı çaltaq çalmaq
Çale Çal çalmaq. çala: boş
Çale- çule çala - cola çal \ çala: çale = boş \ çalamaq, çalmaq = boşatmaq
Çaleş çal. çalış, vuruş, vurub vurulma \ çaltaşık8, çalbaşmak, hız, tiz, tez
Çanak çağnak1 = çağlak (çalınmış, qazılmış, qaqılmış ) çak. çakmaq, çapmaq, vurmaq, qazmaq. 2) çal. çalmaq, çapmaq, qazmaq 3) çarp. çarpılmış, çarpık
Çanqur çal. çalqur, çanğqur\ çanğçı9: çalqıçı
Çapandən çapamaq, təpəmək
Çara 1) met açar\ 2) met araç. çatar
Çarçubə çər + çevrə
Çarpaya çatı. çatraz, çatyapa\ çatalqa, çalqata, çaltaqa, çataya, çatala
Çaşnı çeşni: nəxşə. dartım, dad, dadım, çəşit, çeşit çəkit, cür, tür\ çeşit: qalı nəxşəsi əlvan, rəh bə rəh\ çeşitli: nəxşəli, çeşit çeşit: cürbə cür\ çaşnıçı: şah qulluqunda yeməyi ilk dadan, çaşnıçıbaşı, çaşnıgir
Çendeş çimçiş. çimçəşmək
Çeşidən çək. çəkmək, dartmaq dadmaq, dad, dadım
Çeşmə coşma, çoğuşma, cışma, cişmə, şişmə.
(çeşmə deşmə)
eşmə : dayaz quyu
geşmə
çıxmə, çığanak7, şığanak3, şişmə, kaynar4.5 göz , göz qaynar, gözəv, göz, gözbaş, gözləv , bulak
Çeşmə deşmə
Çet çet qoftən çet3.4.5.6.7.8.9. dış, yaban, yad, yava
Çək əndazə, Çak8: çək aşa8, baş aşa2, ölçüdən aşmaq, çəki, çəkim, çağ: zip, kip( çəke dəhan)
çəkandən çək. çəkmək, çakmaq, şakmaq
Çəkə 1) çiy. Çiyə: düğüm, düğün, damla, damcı\ çəkidən: çiyilmək\ 2) çök ; çökək , çökmək.
Çəkələmk qısmaq, hədələmək
Çəkidə 1) çəkilmiş\ 2) çərdək çəkirdək cirgə çiy, çiyə
Çəkləmək sınırlama, şəkilləmə, yasaklama, yasalama
Çəmbər kombar, komalaq, kommar, gombır, gombıl \ Çənbər çön. çönmək, çevrə. çevrəb çönbərə, çövrə
Çəmədan 1) yum. sum. ( y s: yumurta: sumurtabulqar) 2) cəm - cüm, kom. comalan, komalan\ cummaq, cəmə: dəsdә
Çənbər 1) çön ; çönmək, çönbərə 2) çevrə. çevrəb, çövrə
Çənd kança, neçə?
Çəng çal. çalmaq, çalqamaq, çanqlamaq çəgləmək çəngəmək pəncəmək
Çənqal çalqal çal. çalmaq, yırtmaq,
qoparmaq. yırtık, yırtan\
çanğ:oğuq, oyuq, cırıq
Çəp əyri = çaprık çarpık çaprık çap. : sınmış, düzlüyü itirmiş, əyrilmiş, yana yatmış \
2) sap. sapmaq, şaşmaq, çaşmaq \ şaş. şaşmaq ( ş = ç ), çaş\ çəpras çarpaz: çarpık
Çəpras çarpaz: çarpık
Çərx çək. çəkmək, çəkər, çəkək, fırlanan \ çığrık\ çıxrıq.
Çəridən çeyləmək, çeynəmək
Çəşidən met çək. çəkmək, dadmaq
Çətr çadır çat.
Çidən çin: sıra, rədif.
Çindişavər çındır: əsəb, sınır ( hirsləndirən, nifrətavər: yoksuz, yakımsız, gərəksiz, məzəsiz, göyülsüz, irgənci)
Çirukidə çürük = çevrilmiş
Çoban qovan, izləyən, kovanlamak: kovlamak: gözləmək\ çulğan?
Çombatə çöməlmək, çömbəlmək
Çozidən çosidən, çezmək
Çupan çulğan?
Çün üçün
Dana ÏÇäÇ . tanqa: tanrı. bilgə
Daneş tanıq, tanış, bilim = ilim \ Danişcu daniş tanıq + cuv suv. söv. sev
Daneş tanıq, tanış, bilim = ilim
daruğə tərxan
Da'va döğ. döğmə döğvə döğva dağva da'va, dağılma savışma, savma, rədd eləmə
Davam duram
Dayirә : dövür. dığırqık, təgərg: toqaraq6: girdə, tuqaraqça, tövərək, təkər, tayer, dınqır ələk, dınqır sac; əlim xəmir qarnιm ac (ələk girdə, saz girdә )
dövürə, dövrə.
Degərquni degirganlık, dırğırganlıq, dağılganlik
Delir dəli. çalı.
alık-delik: alık-çalık: əcələ ilə
Denirus dan. gün, dan atmaq
dentelledantel dən dən ( dəl dəl\ dil dil\ diş diş )
Deşnə deş
Dəbar dəp. təpmək. dəpərli, təpərlı
Dəd did. didmək, yırtmək\ didək.
Dəfe' 1) dəfə təpə
2) dəğ ; dəğmək, dəğən dəfə (Neçə: eçə5, neçə dəğən: neçə dəfən
Dəhankəzəz zuvanp, uzvan { dəman ® zəman: d z azıqvan dəhan
Dəxil taxıl tak \ taxılmış, taxılmax, girən (girim, girmək) dəkəqiş
Dəqiq tak. takιk, yer bə yer
Dəndan dən – dən. diş-diş, bölük-bölük, dəndə
Dərəcə 1) duraca(durmaq) 2) dərcək (dərmək)
Dərviş dövriş dövr. dövrələyən
Dəstəndaz (söz bə söz fars dilinə köçürülmüş. dəst = tuatar. əndaz = atar) atar - tutar, əngəbə,
Dəşt dış. dışıt, dışarı, qır: şəhər dışı1, boş, geniş yer
Digər değişik: ayrısı
Digərdiisi deyişiksi, dəyişikli
Diqqət tik. tikmək(tikmək: bir biri üstünə qoyma,dikətmə, takmaq tıkmaq )
Diro dəru. dara. daramaq: tarazlamaq, təmizləmək, yatırmaq
dərmək\ oru
(biçmək : oruv4, orü4, sabıv3, ormək, çabu7)
dərik, dərmək. terudəru4
Diyaloq diyələk: ağızlık
Doçar 1) düşər 2) tutaş almak, düçar olmak
Doxtər oğrat { arvad },tuxumluk, öğəlik
Dokkan tükal, tükal: tüq. bütün
Donbalan dön. çön. dönən \ çönən\ qayıdan şey, köppələk
Dord torta durmak . risub
Doroşke 1) sürüşkə(d s)\ 2) met daşurqa.
Dudman düd. düdmək, tütəmən
Duxan(iyat) dütən, tütən, tütün, dutsülüyən
Dun tün, qara, alçaq
Duruğ utrukqə, yalan
Dust
Duşidən döş
Duvar 1) topar 2 dur. durar, duran
Duzaq tutaq ( t = z ) tutsaq, dustaq, toz = tor = tut. tozak = torak, tutsak\ tutaz
düşək, düzək: tor, bənd
Emes4.5 nist
Eşenlik eşinmək, aşna olmaq, doslaşmaq, anğşalamak
Əbər aba: uca, böyük, yuka { uparisanskrit,hiperyunan } abi: ağa
Əbus kapus: üzü qapalı
Əcələ acı, acıl
asıq5, acıq, acıl
alakca8 al \ alakca gəl: tez gəl

Əfsər ovsar: sürən, sürücü, başçı, yığan, öndər
Əfsun av: ov: yığmak, toplamak, almak, əhatə etmək\ avsunlamak: durdurmak
Əğrəb əğri. əğri quruq
Əhli әk. əkli, әkili, əkdi8, əkilmiş, becərilmiş, örgətilqan6, əldəki8 Əhliləşmə: əkilmiş, yerləmə, yerləşdirmə, uyqunlama, ədəbləmə, dəbləmə.
Əxtər yağtıl : ışıltıl
yaktı: aydın
Əqrar ək. əkəmək: əkər işlərilә\bağlı\ aqronom əkrәmən: əkərman: əkinçi, tarιm uzmanι, ta rιmçı
Əqrar ək. əkər: əkər işlərilә bağlı\ aqronom əkrәmən: əkərman: əkinçi, tarιm uzmanι, tarιmçı
Əl barmaq5
Əlaqə iləgə, ilgi il.
iləşici: bağlayıcı
iləgiləşmək: ilişgi qurmak
Əlcәqərəb alçaq: dәğәrsiz, aşşağ
Ələngu 1 alanğı alıq: tağma, dağma, taxma (gövdədə qıçda qolda qulakda dağlanan simgə, olan bəlgi, taxılan əlamət \ 2 əl əngi
Əli ulu
Əliz ulus, ülüs.
Ənbuh ənbik6 ənböyük
Ənbәrci әnbәrçi
Əndişə anğas8, anğasa8 anğ.
Ərşəd ər + sak, ər kimi ulu, böyük
Ərus ərmik. ərmək. gəlin .
Ətir ötir
Əyan oyan. oyanma, bəlirmə işi, ortaya çıkarmaq
Farasat barasat, varasat, çatış
Fesqilifas qısıq (q = f)
Feşordən bas. qıs. basırmaq, qısırmaq
Fəravan baravan, bol, baqır, köp, kan
Fərsəng barsanğ, varsanq: varılmış aralıq, məsafə \ türkdə olduğu kimi: ağac (fasilə ölçüsü) ataç ( t ğ ) atılmış oxun sürdüyü araya 'ataç' deyilir
Fikir tekir (təkər). tekirlənmək fikirlənmək – pekirimək – tekirimək – fekirimək, fırlanmaq.
Fıraq qıraq
Firiştə baruştə: barış + ta savçı, elçi çatdırıcı, ara
qatnaşçı, yumuşçı yumış yum.
yummaq, calaşdırmaq, elçilik, irtibat.
Fisq pis
Fısqılı cıqqılı
Fişar basar, qısar
Front burun
Geran karan: kərən kər: böyük, ağır ,
kalan (yekə odun, böyük ağac, çok
\ karlı pul: çok pul \ varlı karlı\
kalan).
Gerayeş -1) qar. qarmak, qaramaq,
kərmək, gərmək, çəkilmək.
-2) qarayış: üz tutulub baxılan
tərəf \ ğarayιş, bakmak, meyl.
girmək\ girayəndə :
girayandəkpəh giryənsək girayiş girəyiş
Gesyan qusma qus, bulantı
Gəç kirəç
Gəlyan qalxan
Gəncinə gənc kan. gen. kan gen,
böyük, Gen kan ; geniş: kanış,
kanşı
Gərdan(dən) girdə, girdәnә, dığırlan \ girdə
girdələmək, qərtər, geridandən,
gayıt, (götür) \ değirləndən,
değişmək, dəyişmək \ girdəmək,
degirdəyənmək\ \ Gərdidən:
geri \ gərdunə: girdənə
Gərdandən girdə girdələmək, qərtər,
geridandən, gayıt, (götür
Gərdanidən dığırləndən, değişmək, girdəmək,
dəyişmək
Gərdən girdə
Gərdidən geri
Gərdunə girdənə
Gərəyeş qarayış, gözləyiş, intizar
Gəs qıs, gəsək. Qısək: ağız yığan
tuşluq
kəkrə, dadı acımtıraq, əkşimiş,
buruk, ağız yığıcı olan (heyvaya
tay)
Gəştən gəzmək (z ş)
Gəzeş kəs(s z). kəsmək, gəzən, kəsən \ gəzən \ gigiggan
Girdbad- Girdab tüvələk, dövrələk, girdələş
girdələp yel, su.
Giriftən gilifləmək, girləmək, qarpmək.
qaparmaq, qapmaq, geptən,
qaptən
Giyah göy. giyək, göyək, göyərmək
Gogan göglan(göglanlar). türk ellərindən
Govdal 1 köv. govral (gorval)\ 2 godul:
aşağ, alt
Gömrük 1) görömük qar. göz. qaramük
baxılan yer, yoxlanan yer
qorumuk \ kəməruk \
qaparuk\ görümük
komrük, kəmrük kəm.
Kəmər?
Gurestan govustan, qonamçılık
Guşə kov, kovşuk, boş
Guya görə, yansı3, sayaklı7
Gül gürçə13: həlqə, gülün girdə
olduğundan bu adı alıbdı, qalı
naxları\ xal, girdə
Güməltə8 küməngəkovanga kov. kömülən yer, gizlənən yer kəminqah
Günah qın. qınak, qınamak, cazalandırmak, müqəssir görmək
Güzərgə gəzəgə. keçərgə
Gәrdәn qərdan(dən): girdə, girdәnә, dığırlan, dağirə
Ğeyrə qayıt. qayıta8 geri. dalısı, dolansı, dönsi, izə, izinə
Ğəfil qapıl: bağlı, gizli
Ğəflətən: qapıl, kınət, dərö5.8, duran yerindən, birdən
Ğələyan qalxayan, qalxan qaynayan
Ğəzəb qιzιb
Ğina qanıxlıq, qanıx
Ğirur qurum
Ğurub kuyqaruyenisey.uyğur, kuruuyğur .kuruqə, batı
Hac-vac aç-maç, açıla qalmak, asılı qalmak, əlsiz qalmak: aciz qalmak
Haça aça. açmaq, haça qulaq, şaxa qulaq, haçalanmaq, şaxalanmaq, şaqqalanmaq
Halə ayla(dolanbac) halğa həlqә: ay ağιlι: ay halqasi, halәsi alqasi\ halә, həlqә, alğιm, hulqum \ halə: ayla, girdə.
Halu alıq, aluk, alçaq, al. allı, allanmış, pəxmə
Havəng kovang həvək
Heyran eylan qalmaq: aylan qalmaq, dolanbac qalmaq.
Həftə yeptəlatin. yeddi,
Həlak həlak hölak ölək
Həlqə 1 al. alqa. \ 2 ilgə. həlqəinin əsas işi almaq -tutmaq -bağlamaqdı
Həmişə qamusak, bolına, uday4
Həna xına, qınak, qan rəngində, qırmızı
Hənuz 1) anız. Entek: hələ, indi \ hənuz çıkdi: indi çıkdı.
2) yenüz (henuz: yenğıuz, yenğizə, taza, indilikdə, hələ

Həps kapıs, tələ (qısıp)
Hərəm hörüm: hörülmü, qorulmu
Hərgiz heç + kəz: heç dəfə
Həsrәt kəsrәt, qısrәt
Həşəri aş. aşırı. aşırı, aşmaq aşıralık, xuysuzluk.
Həvəng həvək kovəng: oyuk
Həzm əz. əzmək: gəvşəmək, sindirmək, xırdalamaq, sindirmək
Hica aça aç.
Hicrət açrat, ayιrmaq
Hobab ğubab kubbab kop\ kəf köp
Hofrə kovrә
Hoşyar us. usayıl, usvar
Hovuz 1) hovuz kov. kovuz, açıklık, uçurum, dar yamaçlı dərə \
2) okoz(çay)
3) oyuz hoyuz
Hovzək kov. manqal yerinə işlənən kovaq, çukur
Hulqum alkın9 (girilip çıkılan yer, dardalın, boğaz)
Huş us = uz\ huşli: usli
Hücrə 1 göznə\ 2 aç
Xalq xalıq, yığlıq, yığlıq
Xamuş qapış qap
Xana qona qon. qana, gözün yerləşən yeri
Xar(pəst xor kor.
Xar(tikan) xιr qır, dişli
Xarli: xιrlι, dişli.
Xara qaya.
Xepel köpəl
Xeraş qır. qırış, qırıq, cızıq, cıraş, cırnaq. dırnaq. qıynaq, qaşımaq
Xeyir met yağır met yarık4
Xeyli key: çok \ çokli, xeylək\ geyn, gen\ gey: çok
Xəfə qab. qapamaq: bağlamaq, boğmaq örtmək \
xəfəgi: (sιkιşıklık) kapaxı
Xəfif qapık
Xəftan qaftan qaptan: manto
Xər kar \ tutuşdurun: eşək : işək \ ulaq : yol vəsiləsi.
Xərc met (çıxr) çıxır.
Xəsis qısıs
Xəsis qısıs, qısık, qısqanc
Xəstə kəstə(saxta, sakta)
Xətri qətri qətdəmək. geri gətirmək, dolayı
Xəzidәn xәzmək gəzmək
xəzinə qazan. ( qazanık,qazınak, qazın)
Xiraş cıraş, cırnaq. dırnaq. qıynaq. darnaq daramaq. yaraq yaralamaq
Xirə girə. xirə qalmaq: girə qalmaq, mat qalmaq.
Xiş qoş
Xiyar qıra
Xoda (d c) qoca: böyük
qut. böyük
Xof qox. qoxan, qoxlanmaq, xoflanmaq
Xovf qox, xuxu
Xomrə komirә kom kov. qab
Xora böyük xurcun qara: xaral.
Xord qır. qırqaq, qırıq, qırtıq, oğurd, oğur, oğuk
Xordən xəvordən, kəvordəv, kovurdən) kov. kovramaq: qabına almaq\ kovramsak: koramsak9: çok yeməklik, oburlık, pisboğaz
Xub kop: çok, yaxci
Xun qan
xurak qurak, quru yemək
Xuruc çuxuş, çıxış
Xuruş qar(göz). Yeməyin üzü; gözü. qaruş, görüş, qara
Xuşə qovşək, bir şeydən neçəsi bir yerə qovuşmağı\ üzüm qovşağı
Xәt qιt, qιtәt6
iclas iyləş, yləş.
Ikrah iğrək, iğrənmək, yikrənmək, igrəkmək, irgənmək
ima im, him, işarə
iman inanc
Intaha ənğ (anğ), enğə, inta, kalö5, nişan, istək, dilək
irgəncə sıkınc, qιsqιnc, qιnağ.
qıs. qısındirmaq, qısqınca qoymaq
irrigater irq, irmaq: təhrik olmaq
istadən üstəmək. Qalmaq
istirahət tınğı3.7. tınıslık: tınıçlık3.7, tçnlık7, dəmalış, yal 3.7
işqaf iç + qap
Iştah istəh, istəy\ iştəyim qaçtı: istəyim qaçtı\ iştəyi açıq: istəyi açıq\quruq
Izin iz: izir, yol\ izin vermək: yol vermək
Javingilis arvarə , fəkk, çənə
Jiyan jılan cılan5 yılan
Kabus qapış, basalak, , qara basma, kaput, alık, sərsəm
Kaftan kap. qapıyan, qapatan
Kaftan kap. Qapıyan\ kəfən
Kahin met kağin, kağan, xaqan
kalbod qaplıt qab
Kaman kayman: əyri, bükük
Kamıl kom. komıl.
Kaptan qapayan
Kaput qapax
Kar kereng
Karandaş 1) ara + daş. qarιn + daş 2) qara + daş
Karxana qayır+qana
Karmasans kılınc(qılınc) tanrısı
Karvansaray 1 qara + (v)qan + saray \ 2 kərəvən + saray: böyük yer ( kər: xeyli, çok)

Kasa qab. kov. kovsa, kovas\ qapça, qabsamaq\ qapcak. qabsak qasak kasa
qapça
qapcak. qabsak qasak kasa
kaşanə 1) qış evi ) kav. kovuş: kovşana, oyuq.
Kaşawaqpəh kasa + bağ: tosbağa
kauçu kav: boş, gəvrək, quru, puk nəsnə, qolayca tutuşan
Kavidən qav, kav, qab, qablamaq, qavlamaq , kəvləmk kəv. kav. qazmaq. \ kav: kaşuv, qaşuv
Kavitə kövül
Kavoş kov. kavmaq, kovmaq: qazmaq\ kav: kaşuv, qaşuv
Kebr kebir köpəriş köpür.köpürmək, şişmək
Kepi qap, qapuk: örtük
Kerdkar gizir + ər
Kereşmə qırışma
Keş met çək
Keş çəkilmiş çək
Keşeş met çək. keş: met çək
Keşidən met çəki. çəkmək. dartmaq
Keşik çəkmoğul. gec. gecik keşik, geccikki, gecikki: sonraki, arddakı, növbəti, gecik: uzanmış, çəkilmiş, gecikmiş
Keşikçi: kezitçi, gözətçi
Keşməkeş met çək. çək mə çək, çəkəçək: çək ha çək, çəkişmə, çəkələşik, çakışma,çəkşəmə, dartış
Keşt əkiş, əkit
Keyfar kaşan.\ kifar: kim \ keydə: gahı
kəcavə 1) köçəvə, kəçəbə, köçəbə 2) kovəca. qucava: kovcava
Kəfçə kömçə, kəpçə, qapça
Kəfəl kəpəl kop, göt, almalık
Kəfən kapan
Kəfş qab ; qapış\ kov. kovuş: oyulmuş, kovuşçi: ayaqqabçı
Kəlan kərən. karan: böyük
kərəm-kərәm: çok-çok = kalan-kalan = karan-karan
kallan: ullaqan, çok
key. kan\kan vakıt, kan = çan = çanğ = çonğ = çok.
Kələk :+ laq. siyahkəl = siyah + qal
Kəmənd qapan
Kəmər qur. qay. qurman, qayman
= çəpər. çəmbər, çəvrə
Kəminqah küməngə kovanga kov. kömülən yer, gizlənən yer
Kənar qıranq
Kəndən çəntik: kəntik: kərtik: kəsik, qazık (çəntmək: çırtmaq, çimdikləmək(çəntik, çəntikləmək ) kərtik açmaq, cızmaq, yırtmaq )
Kəpəl köp, köpük, kümmə
Kəpənək qapanak
Kəranə kəran, kənar qırmak qıranğ, qırık, qırak qır.
Kərkəs ke(ə)r13: böyük, iri. ker+quş: böyük quş\ kerbös: dev\ kerboğa : mamut
Kərknə qır. kıran: qıraq, qıyı
Kərt kər kəs. kərtik, kəstik, kəsik
Kəş met çək. sək, sak
Kəşf akçi : açki
Kəşif : asιş, açιş
Kəşidən met çəkmək
kəşk köç: sütün yağı alınandan son köçən qalıntısı. \ keşkimik: əkşimik keş: yoğurt qurusu
Kəşk çök ; çökək, çökkək, kəsik, əkşimik, çökəlti, çökələk yağsız yoğurtu sütü qaynadιlιb, əldə edilən qatık
keş\ keşkimik: əkşimik keş: yoğurt qurusu
Kəşti keçti: geçit aracı
Kətbanu 1) key: böyük, hörmətli Keyvan8: ayal
2) kən(ev) + banu.
qantanu.
Kətxuda kədxoza kətqoca
Kif kipləmək: bağlamaq
sumka: muska musta mustpəhləvi most
Kıluçə köpüçə. kölçə, köpçə,
Kinə qına
Kırant qırna qır ; qıran
Kirdikar kirdəgər: dolandıran
Kiriş Keşeş: çək. keş: met çək, dartılan, keşlənən, çəklənən
Kisə kipsə, kəpsə, kapsa
Koca kaca kaya kayda kay yerdə
Kodən güdə
Kodən 1) küt, güdəng, güdək, təbə yehgil kəllə, samsık
2) kəvdən izansız, küt, kor, kəsməz, aptal. kəvdən: boş, kovuk
Kolah 1) kov. kovlax, kovlak, oyuq 2) kab, kovlaq, qablak, qablak
küp ® küpal ® külap ® külah
kəllə
Kom kəfçə kömçə
Konam qon, qonaq, məzar, qəbir
Küt kond
Konc çön ; çnmək: çöngək künc kovunc: ( kav, kab, qab: qazılmış, kövül, kovır (quyu)
Konkaş genği, gengəş, gengəşləmə, gengişləmə, genişləmə
Konkaş 1) çen – çakləmək8, ölç-biç eləmək, sınırlamaq, sınamaq\ çən-çək: ölçü, əndaza. 2) genqləşləmək5: qonuşmaq gəngəşləmək\ qanıķışmaq, qanıqışmaq
Korsi kürsi: qursi: yığılmaq
Kos gös. göz (kov # kop)
qozuk, qosuk
Koşti küşti kücti8: kücli\ kücəşmək, kürəşmək
Kovdən küt ; küdək, küdən
Kuçə köç. Köçgə
Kuçək qır + çək. qıs + cık, çıçık, çiçik
Kudək güdə. güdək, qoduk küt

Kuftə köp. köplə, şişik
Kuh köp.(çox) kuhe küpə. kubba, gopıt, göbə, töpə, təpə, gömüd köp, gop, gup
küp {p ® h } ® kuh.
Kuhan güvən kop. kopan

Kuluçə 1) külçə, kültə, topalak
2) Kul+şə: küldə pişən\ küplüş
kupal kop: yoğun
Kupə kop. Küp
Kure rah gora yol, kürə yol
Kuruşə kovruş, yambu,
Kuşiş qov. qovşış, qovub, qovalamaq
Kutah küt. güdə
Kutah qutaq8
Kuy kov köy: kav. oyuq yer
Külah quylak
Küləş kürək ; kürəmə
Künc kövünc köv
Künh köh
Küşti 1) gücti, gücli\ 2 )küröş, görüş
Qa´ne´ qanıq\ qa´ne´ olmak: qanılmək, razı olmak
Qab aşιq gəmiyi.
qab. Aşığın qabarιq, dik biçimi olduğundan bu adı almışdı.
Qabil qabli, aibilingilis
Qabiliyyət qab \
qabel: qabıl
qabiliyyətli: qabli
qabiliyyətsiz: qabsız
Qafil kapıl, birdən, derev, biktiz
Qafilə kapilə
Qafiyə qapmak, bağlamaq , qapatmak: qapıya: yığma
Qal qozaştən qalmaq, məəttəl
Qalıb qab. qab, qabığ bir şeyin üstündə olur, qalıb bir şeyin qabığının ya içindən və ya eşiyindən götürülmüş qabdır
Qalıb qapul met qalup \ bilok: bölük \ bılokaj: met ķapolaj
Qane' ķonəndə qanıqarlık9, doyurucu, qanıķar, qanıxar qanıgar, qanıķdıran
Qapidən qapmak
Qarantı qar (qaramaq, qorumaq)işəniş3, işəniç7
Qarar qaramaq: baxmaq\
qaralamaq: nişanlamaq, göz öynünə almaq, qaraltı, görüş, qaralan, qarğı.
Qarderfırans röqərderfrans qaramak, bakmak.
Qardingilis qarayan, qorucu, qarvıl
qarment qar: göz, görüş. bəzək\ qar+ment, qaramınt, qorumınt
Qarrə qara: torpax, qurax, kır1, qır.
Qasb qaps, qapsamak
Qat' qıtıq, qıt, qatı,\ cut(kat)ingilisi - couteau(kuto)fırans - kart: biçgi, kəsgi.......
Qayru gerü, dalı
Qesm qıs. kəs
Qeyrə geri.
geyrək = geyrü: dalı, son,
Qəba kapa ( örtən)
Qəbil kibil, kimi
Qəbilə qab. qablaşma, toplaşma
kopala, komala
Qəbir qab. qapιr, yerləşik , qılıf, kobur, qubba, gömüt, qonam, sin\ qəbir daşı: heç qonuşmayan
Qəbr: qapan, qapır, qapak5: oyuk, qazıntı, çukur, dərin dərə
Qəbul qapuz, qapsıl, qablıp, qapılmak
Qəbz kaps, qaps, qapsamak
Qədəh kovdək kov.
Qəfəs kapas
Qəfəsə qab
Qəfəsə qab. qapasa
Qəhrəman qayaman, qaraman, qarağan (allah adlarından)
Qəht qıt, qıtıq, qırıl-qıtlıq
Qəl'ə qalak
Qənarə qın. qınara, ittiham yeri\sözü\haləti\işi, darısqanc



Qərar


qaralamaq: nişanlamaq, göz öynünə almaq, qaraltı, görüş, qaralan, qarğı, (göz qararı: göz görüşüynən ayajıynan, göz çəkimiylə, ölçüsüylə qarar:s qarav: güdülən, saklav
qarak ( bakımlı, güdümli, gözlənimli, bəklənimli)
Qərar
Qərəntinə qar. göz
Qərq olmak qayğımak
Qətə qıt. qıtmaq, qırtık
Qətl qətil, qırtıl
Qəza qıda
Qəzəb ğızıv
Qıfıl kipil,\ qapıl ( kipləmək\ yaplamak\ qaplamak )
Qıpmaq qab. qapamaq
Qırafik cızafik
Qırand qağan
Qısas qıysas
Qism 1) qısım 2) kəsim
Qismət qıs. kəs. qarç, bölək
Qısur qıs, əsgiklk
Qodaxtən qo. kov
Qodar keçər
Qohum qovum, kovum, boğum, düğüm
toxum, doğum
Qomaştən qon, qondurmak
Qompoz kom. kombır: quz, qoz\ kəmpir kompır = çönbəlti: әyri
Qonq (mübhəm) qonğırık. qaranlıq
geng, açıla (qalmak).
Qopen (couperfırans(kupeqoparmak) qopuq: ayrılmış. tikə kağaz
Qors qur. qurç.5.812.13: iti,
qurmaq. kəsgin qurulmuş, möhkəm
Qors qurç: ötgir, ötgün ucli
Qosalə köçələ, küçilə, çüçülə
Qostәr göz. göstər: görsətmək, sәrmәk(keştər, genqiş
Qosәst kəs. kəsəst
Qoşad güşatalık : gəvşəklik. boşluk, açıklıq
Qoşni qoş, qoşa: cüt : calaşmak, cütləşmək qoşulmək
Qovah güvən
Qovdal kovlak = kovkal = qovdal, kovak kov. kovmaq: qazmaq.
Qovm kov. qovşum
Qovs kovus, kavıs1 kov
Qozardən qoyuzmaq
Qozariş göz+әriş
qoyuzuş
Qozər güzər köçər keçər, keçək
keçər, gəzər
Qubba küp, küpə
Qunçə (balaca\ çağa gül) gül: gürçə13: həlqə, gülün girdə olduğundan bu adı alıbdı, qalı naxları,
Qur gor: kov,
Qur gorlamak, quylamak, kovlamak, kovurlamak
Qur gor kov. quylamak
Qurbət 1 - qır qırbat (+ bat: mat: may ) qırmaq. qırılmış, yurt tutmayan, gəzici, çingənə, qıraq.
Qurub qur. qurmaq, yığmaq
Qurubban qurub + ban qur. qurmaq, yığmaq
Quruh quruq, qurak, quram, qurmaq
Qusalə kosala1
Qussə tussə, tutsə tutsak tutmak, tuqat, qapsa
Quşə gövşək, kovşak, kovsak, kovsalak, kovlangöz, aralık, buçak, yıkıx, cırık
köv. köşə: burçuk, köşəcik.
qov + sa şa: qovuşan yer, qovşaq , qoşaqpöh: qucak kovcak: oyuk, kovuk
Quva : çiv, çiv, civə, civləmək
Quvariş gəvşirik: ağızda çiğnənib yumşaltılmış nəsnə
Quvşə kov. kövşə, kövçə
Quy qoyeş qo. kuy: sәs qo vurusan qolaq tutulur
Quz qoz kov
Quz qoz, qozluk: yüksəklik, sәslilik ( osluq: osurmaqlık) tizfars tez, iti
Quzək qoz
Quzəştə köçəştə, keçmiş, burunki, öncəki
Qәfəs kəpəz, qapas qab.
Qәssab kəs. kəssir
Qәşş quş. qara quşli. qәşşili: cinli, tutqayli, qaqğınli
Qәtә qıt
Lengə dəng(d l), dəngə: yengə yanğı met yaxın, yanaşı, tay
yan + gə. tay.
Lengə lingə, cengə5: qol: engə
Lentmentfərans ləngəşmək
Lək lax
Ləng dəng: ağır. atın pozuk əşkin yerişi
Lisidən met silmək
Lülə yüyə, ula ( bağ, yol ), yulə, yolə
Mandqar manqıqı: əbədi, tübölüktü5, ölümsüz.
Maryəm meyrəm4.5.7, beyrəm
Meh bey. beğuk, beğ,
Məhək sınaş, sınaç, sınav, ölçəm, ölçəm
Məkidən əmmək
Məkeş: əm. əmmək. əmiş
Mə'lum bil. bəlli, bəlliç (m = b bəllüm)
Mənd ''man'' əkinin bir başqa biçimidi.
Məryəm meyrəm bayram
Məslub as. asma. Asılmış
Mətlik bat, batlık, batırlık, ərkəklik, yiğitlik
Misgin baskın( bas bıs bis pis )
Moc urc. örc, möj
Moşt mustpəh. yumuk sumut (: yumut, yumutka, sumka: sak
Möhkəm bekem5
Muştuluq mutluq, qutluq, qutlaq, onğur, onğun, şadyanalıq, təbrik\ qutluk sözlər, qutluq telqıramı.
Mükəkbə4 bükəbə4, qabιq
N(ö)ov yeni\ no(ö)vruz yeni üz\ növbəti: yeni....., gələn
Nagəhan anğsızın, iskərməstən, ustumtuk, andavsız, güdüsüz
Naşta acla, ac olarkən(acıla, açıla)\ acılaca: ac olarak, ac-acına\ acın: ac ikən, aclıala, aclıktan
Neştər aşta, açmak. qan almak üçün açmak
Nər ər
Niku eyku, edqu, iyi.
Niş dəş
inş inc?
Niyarançılık anğrançılık anğ. anğamaq: düşünmək, sonğlamaq
Nōruz 1) yeni üz ( yenüz: yenüs: yenüş: yenük
2) yeni + yaz (yüz) yeni yüz nevriz. təzəlik, yenilik
Numayan önqəman
Nur yenur, yınır, yılır, yanur, yanır\ nō: yeni\ nōru: yeni üz
Oc uç, uş, qalx, ulan
Ooc uc
Oraq boraq\doraq: dıro
Orijinlatin oruq, uruq (Uruq tutmaq: qohumanmak\ birləşmək) Orijınal: oruq, uruq
Oruc әr (ertə: səhər) + gec (gecə: akşam). gecə - gündüz
Otli aş səbzi pilo sovzu pilo
Ovc ÇæÌ uc. uca: əmzik
Ovısayan yalpıldayan, rəh bə rəh, ovşın atan\ ovışım: dürli rəhli.
Ovlad oğ = öğ + lat
Ovliya ulular
Ovraq orqaq¬divan, oğuk, urmak
Paça = basa
Paçə paça paçaq pasaq basaq = bas.
Padşah başdaq
Pakat 1) bağ, bağa, bağat, bağlı
2) met qab, qapık, bağlı. kapat. qapit
Palayiş parlayış
Palayış 1) yalayış (yalamak, təmizləmək) 2) parlayış
Para yara
Paşna basma, basmana
Patrik bat (batır), batırıqərəb, batan patriarşi(Patırdı: tapırtı, tappıldı pattamak)
Patuğ 1) batıq. batkak.2)met topak tapik tap. tapmaq
Payaq = dayaq
Payan dayan. payanq ayanq (ayak) adak
Pedram bezram bayram
Pesər pöhrə,beçə, oğul
Peşə iş _ peşə
Peşman olmak boş. boşman. boşunmakqә: tövbə etmək
Peyda tapa
Pəncə çəng çal. çalmaq, çalqamaq, çanqlamaq çəgləmək çəngəmək pəncəmək
pəns(qısqaç)
Pəns qısqaç
Pərakəndə sərələncə
pərəstar (r = s) bəs (bəsləmək). bəsəskar. bəsərkar
2) met pəsərkar bəsərkar, bəsliyən.
pərətidən: istəyən, barıştılan, varışar: pərəstar, varışqar
Pərxaş vurqaç, vruşqan
pərxaşgər vuruşqar
Pərişan bur ; burulşan, buruşuk\ bulaşık: bulaşın8 saçlar: parişan, dolaşık darmadağın, saçlar
Pərişan buruşan
Pərtöv parıltu: varıltu p\vartu: hamməsında varmak, irmək
Pərvəriş barvarış bar. barlandırmaq baraşış, tarayış, arayış, sarayış, bacarış.
Pəs 1) bas 2 ) ast, sonra. pəsəymək9: düşmək)
pəs: püsğü, bas
Pəs past, pas bas, ( bas bıs bis pis ) pəs, pəst, pis
Pəs
Piç burç bur. buruq, burmaq
Piçapiç bükə bük, bükür bükür,burux burux
Piçək bürçək, çırmaşıq, dırmaşıq
Pıçı -pıçı biçik biçik qonuşmak
Pir bir, yekə, böyük, dikə təkyə
Pisimist pis. qaramsər9, bədbin
Piş baş: öncəlik, çıkış, doğuş, oluş\ piş qaravul baş qaravıl\ pişrov başçu\ pişa piş başdan baş\ pişani baş yanı\ pişvənd baş bənd\ pişahəng başaxın\ piş aməd başa gələn\ piş avərd baş varan\ piş imam baş imam\ piş firuş baş veriş\ pişgah məylisin başı başgə\ piş nişin başda oturanPol bel, bol. dış ya iç görünüş
(qoğzak yer # çukur yer
Por dol
Porsiş soraş.
pöhrə pür. tür. tör. barlağ bəhrə Pöhrəmək: kübbərmək, pırsıb qalan8
Puç boş
Pusidən pas: pos. pasmaq, pırsımaq paslanmaq, dadlanmaq
Puşak bürgək, bükrək
Puşidə bürkidə: bürünmüş\ poşitaq ¬ bükitak
Rəfiq yağuq: rafuq
Rəxşan yakşan
Rənc inc
Rəncur: incir4
Rəndələmək rəndəmək yontamaq = yoncamaq
Rəsid yetiş yet. yetmək\ residə yetmiş
Rəsidən irsimək, ərsimək
Rəsidən irsimək, ərsimək, ərsimək, ərmək, reichen, eriqoyu.
Rəşid uruşit: vuruşkan
Rə'y oy?
Riştə əriştə ərmək ər. ərişmiş, uzanmış, çəkilmiş, sərişmiş
ilişt(c)ə
Roğən yağ
Ruh uruk, iç
Ruz düz, üz
Sadir sat. satıq
Sağar sağmaq. ayakçı, qımızçı sağər
Sahab sakav : saklayan, qoruyan ,saxlayan, saxlacı
Saxtən sağ(h)lamaq
Saman sağ ; sağman
Saruc sərimək, hörməyə yarayan suyuq maddə
Sasan3 çeçen3, çəçən7: aşıq, ozan.
Securite sak . sakramaq, saxlamaq, sakarlı, sakral, sakur, sak, sakçı,
Sekret sak: saklanmış, gizli
Sekreter sakritar: dəftər başçısı
sak(: qorucu, saxlamak, qorumak, gizləmək ),
Sektör kəs. sık, bölükləşmiş
Seküritə saxlanqıç, qoruluş, bimə
Seri sıra, qatar
Seva sava(savmaq, ayırmaq) qıraq\ sav: çəkil.
Sever sivri: iti, itiz, tiz, tez
Seyqəl sığal (şığla, şıvla, şövlə), sığallı\ seyqəlləmək: sığallamak
Seyr sərilmək, sarılmək, səretmək: seyretmək, əsmək, sərilmək
Səbbəərəb səpilən
Səbzi pilo sovzu pilo, Otli aş
Səciyyə seçih
Səd bəd. çət. boğut, saktağ, su saktağı
Səf sap, sıraş. qatar, sıra, sərəng, cərəngə, cərgə
Səhər çıkar
Səhih sağın.
Səxt 1) sərt, şaxt, şax - 2) sıx. sıkt, sıkıt, qısıt
Səka ( saklamaq). Belikdə kürəkdə ok qoyacak qab
Sək səkə sək. səkmək: sәkə səkə: dura dura: sərçələr səkə səkə yerir\ toxuna toxuna: daş səkə səkə gözdən itdi\ durmak, kəsmək: ağrısı səkmədi
Səkəmək iki ayağı bahəm(bir arada) çəkmək, hoplamaq
Səkir əsrük. məst.
Səliqə çalqa (ç = s) çal. çəlim, çalım, çalqalı: salqalı, çalmaq, kəsmək, biçmək. düzənə qoymaq, davranış, biçim, ülgü, ölçü, çəlimsiz, çəlimli, rəftar
Səncidən sanaclamak: ölçmək, düşünüp seçmək
Sənciş san. sanqıç
Səngin salqın.
Sər sak ; savsaklamaq, savsıramaq
Sərdar sal: uca, ağır, hündür qaya \ saltər: uca, hündür, atlı kişi \ saltanat
Səvar 1) at sürər, at çapar 2) su + ər 3) subəy
Sifariş buyruq, ısmarış
Six sıx sık (iti)\ ciş
Silsilə sıra sıra(ard arda)
Sinə sin. qapayan, qabιrğa, örtən,\ sini: içinə alan, saklayan
Sini sin, qapayan, qabιrğa, örtən,\ sini: içinə alan, saklayan
Sipər savmak. qovmak savar, savak
Sipürdən ispürdən, ismürdən. (m p) ismaramaq ıs: iyə: sahib. iyələndirmək, söyləmək, bırakmaq, vermək, yükləmək.sıvırdən
Sirud sәrimәk, sayamaq, sava
Sofrə sırfa sıpra met sırpa sərpə sәr. sәrilmiş.
Sorağ met. soğur soğurmaq, somurmaq
Sorağ gereftən: sor. sormaq, əmmək
Sorağ soru
Sorx saruq zarx
Sultan salt. sal: böyük\ saltər: atlı ər
Suz cuz8. cız8, cızış
Sürət sürmək sürğət, sürtəğ süryəş = ildam 5.9, yildam4,
sürünü qoruyan
Sәbok səpuk çapuk çapık çap
Sәkku səkki səki sәkəç sək. səkmək. Səkrəmək: sıçramak, atlamaq, durmak, durak yer, qovzaq yer, sıçrak sadir lmak eyləmi vardır ( pərt olmak: daşlanmak )
Sәnduq sal. saldιq: yük yeri
Şalvar çuğar
Şapka qap. qapka, qapuk
Şegəncə met qιsqιnc, qιnağ
Şekoftən (çıkaftən ): 1) çıkamak , 2) açıkmak
Şeltaq çal. çalıq. çaltaq çalmaq
Şəban supan: su(qoşun, sürü) + pan (van\ qan \ xan)
Şəbixun şabuvul4 çapıvıl4 çapmak ( çapan, çaltan) çapıqın: çapğın akın, yürtül5, yağırıltu
Şəkil çəkil, biçim
Şəkil çəkil(çəkilmiş) çək. cızıklanmış çızılı, sınırlanmış sınırlı
Şəltuk çəltik çatluk: çatıklı, çatık: bağlı
Şəntəərəb çəntə, çanta
Şərq şığış, çıxış.gündoğar, gün çıkış(şığış). Şığış.
Şikaf çıkav
met kəşf

Şikəm içkəm
Şikəncə 1) qıs. qısqınca qoymaq, qısındırmaq
2§ sıkanca
Şikoftən söküftən
Şikuftə dəm: sökük dan \ softə: söktə, sökük
(Şikuftən açıktən. Şikuh söküh\ Şikuh: söküh sök. çık. çıkuv
Şınas sanış, tanış ( sınat şınas )
Şir sır: rəng, boya\ burda rəhli su: süt
Şir şığır ( sıçramak, yügürmək, şaxmak)
Şircə şığırmak, şığırsamak ® şığırsa ® şircə
Şirə şirə, rubb, doşab.
Şitab met daşab, daşıq, hərəkətdə itilik.
Şivən met çığvın, şıvğın, cıvğın.

Şoxm şιxιm,toprağι çιkarmaq şιğιr: çιk. çakmaq, şakmaq
soxum
Şövq zövq sövq, sevg, sövük
Şuriş aşuriş, aşırış
Şuyeş 1) yuyış, yuvış ( yumak: yuymak )2 ) suyış(suymak
Şuyeş
Təzyiq tez, bu kəlmədə itilik, çağlıq var
Yavaş yay : qola, asta4. tez gəl yay ged
yayrak , açílmíş , síx yox yayvaş: yayran , yumuşak
Tipa töp. təpik, təpən, dibək, basmaq
Tayp(tipe) təp. təpmək.
Tayer teqer, təgərg: toqaraq6: girdə, tuqaraqça, tövərək, təkər.
Tayfa met topay toypa toyfa tayfa = tabı4.

Wednesday, April 26, 2006



درود.
سرانجام فرهنگسرای سوم نیز یک کار سودمند بیرون داد.

بهادر [bahādur l bahādor ] دلیر، دلاور، شجاع (معین): غرش توپ آوازه‌ی مرگ را به گوش هوش پردلان می‌رسانید و نفیر ضرب‌زن لرزه بر اندام بهادران می‌انداخت (عالم‌آرا 120/1).
احتمالاً مأخوذ است از ترکی کهن:bayatur* ؛ اشتقاق لغت یادشده‌ی ترکی دقیقاً معلوم نیست؛ احتمالاً از اصلی ایرانی گرفته شده است؛ برای آگاهی از آرای محققان درباره‌ی اشتقاق این لغت، نک. Doerfer TMEN II 366-377 ؛ قس سنکسریت: bāhādura- (عنوانی است برای امیرزادگان مسلمان) آسی (ایرونی): bæğatyr (دیگوری): bæğatær "شجاع، پهلوان" هندی: bahādur (< انگلیسی: bahawdur) لیتوانیایی: bagoty͂rius "حاکم، پادشاه" مجاری: bátor "دلاور، شجاع" روسی: bogatýr "پهلوان، دلاور" (> ترکی کهن) (mayrhofer KEWA II 438) عربی: بهادُر (> فارسی). Mayrhofer KEWA II 428, Fleischer Iranica III 436f, Abaev IEO I 245f.درود
دور نمي نمايد كه بهادر ريشه در پارسي داشته باشد.شايد بد نباشد كه بدانيد نام پايتخت كنوني مغولستان«اولان باتور» به معناي پهلوان سرخ است.باتور همان بهادر در زبان كنوني مغولي مي باشد.حتا واژهء اولان هم مي تواند از آل و آلا در پارسي به معناي سرخ وام گرفته شده باشد.چنانچه مهر خانهاي مغول نيز آل طمغا ناميده مي شده است.



نخستین تلاشها برای پیرایش زبان فارسیپی‌نوشتها:

Chin: Chay

Mogol: Noker

Rus: Samavar, Eskenas, Estekan

1. مانند «تنور» و «مشك» از بابلی؛

«فنجان» و «الماس» و «مروارید» و «زمرّد» و «دیهیم» از یونانی؛
Piyale, Kase, Legen, Quti, Qulunc

و «چلیپا» و «كشیش» از آرامی.

Hindi: Shetrenc

8. آزاد در به كار بردن لغات فارسی بی‌اختیار بود و از استعمال كلمات مرده و مهجور ابا نداشت و حتی، هر وقت درمی‌ماند، از خود لغت می‌ساخت. از لغاتی كه او در مجله‌اش به كار برده این چند تا قابل ملاحظه است: روزمه (تاریخ= date)، داستان (تاریخ= histoire)، جلتا (جلد)، چهر (صفحه)، فرهون (اداره)، ویزش‌نامه (امتیاز)، شهنش (اشاعه)، هاوشان (قوم)، بیستگانی (مواجب)، روایش (ترویج)، تسو (ساعت)...
10. از جمله هواپیما (avion)، هوانورد (aéronaute)، فرودگاه (aérodrome)، هواسنج (aérometre)، خلبان (pilote)، آتشبار (batterie)، گردان (bataillon)، بُنه (bagage)، یورش (charge)، ارابه‌ی جنگی (char de combat)...



سهم مان را بپردازيم

مقدمه

ماليات در تاريخ ايران

ماليات در زمان حاضر



مقدمه

زماني كه انسان به صورت بدوي و اوليه زندگي مي كرد، با مشكلات عديده اي روبرو نبود، غذاي خود را از راه شكار به دست مي آورد، از دانه ها تغذيه مي كرد، پوشاك خود را از پوست شكارها مي دوخت و خانه اش را با وسايلي كه طبيعت در اختيارش مي نهاد، مي ساخت. در اين زمان طبيعت گشاده دستانه در خدمت انسان بود و جمعيت آدمي نيز چندان پرشمار نبود كه با كمبود منابع و امكانات روبرو شود.

ولي با افزايش جمعيت و پيشرفت در نحوه زندگي و ايجاد دولت ها در جوامع بشري، نيازي پديدار شد، هزينه هاي جمعي اي به وجود آمد كه نيازمند مشاركت همگاني در پرداخت آن بود. در اين زمان دولت ها مبالغي را به نام خراج از مردم مطالبه مي كردند و نيازهايي همچون دفاع در برابر صحراگردان و يا اقوام و دولت هاي مجاور و يا شهرسازي، راه سازي و از اين قبيل را بر مي آوردند.
برخي سلسله ها در ايران، نظير سامانيان، سلجوقيان و صفويان تنها از طريق ماليات هاي ساماندهي شده، شهرهاي آباد، مدارس بسيار، راه هاي امن، كاروانسراهاي فراوان، مزارع و باغات آباد و در يك كلام اقتصاد پر رونق و رو به رشدي را ايجاد كردند.




اين مبالغ با توجه به بافت جوامع متفاوت بود، برخي جوامع با بافت طبقاتي يا اشرافي، براي نخبگان جامعه، معافيت هاي كوتاه مدت يا بلند مدت مالياتي منظور مي كردند، روحانيان نيز همواره از پرداخت ماليات معاف بودند، لذا سنگيني هزينه هاي اداره يك كشور يا امپراتوري بر دوش طبقات پايين جامعه، كشاورزان، پيشه وران و خرده مالكان بود و صد البته به واسطه حكومت هاي جابر و ديكتاتوري، اخذ ماليات در بيشتر مواقع با تعدي، اجحاف و ستم بسيار همراه بود.

در اين مقاله، ابتدا به اختصار به سيستم اخذ ماليات در طول تاريخ ايران، از ورود اسلام به ايران تا پايان دوره قاجار مي پردازيم و سپس برخي قوانين مالياتي موجود را بررسي مي كنيم.


ماليات در تاريخ ايران

جامعه ايران باستان، جامعه اي طبقاتي بود كه در آن روحانيان زرتشتي، وابستگان به خاندان شاهي، فرماندهان سپاه و دهقانان(مالكان بزرگي كه امور مالي و نظامي يك منطقه را به عهده داشتند) از پرداخت ماليات معاف بودند و سنگيني ماليات بر دوش افراد فرودست جامعه قرار داشت. ولي با ورود اسلام به ايران، بساط حكومت ساسانيان برچيده شد و والياني از سوي خليفه مسلمين بر مناطقي از ايران گمارده شدند تا مناطق مفتوحه را مديريت كنند. در ابتدا و طي دوره خلفاي راشدين و امام علي (ع)، حكومت منصفانه اي بر اين مناطق اعمال مي شد." در اسلام پرداخت ماليات از واجبات مذهبي است و انجام آن در بسياري از آيات قرآن مجيد توصيه شده است. يكي از خصوصيات برجسته نظام مالياتي اسلام، عموميت و مساوات آن است و طبقات ممتازه اي كه در ايران، روم، بابل و عرب عهد جاهليت از پرداخت ماليات معاف بودند يا كمتر از ديگران جزيه و خراج مي پرداختند، در دوره اسلامي از هيچگونه امتيازي برخوردار نبودند و تمام مسلمانان بر حسب قدرت مالي خود موظف به پرداخت ماليات بودند. "(1)

ماليات در دوره اسلامي به چند دسته تقسيم مي شد، پرداخت خمس و زكات براي مسلمانان از واجبات ديني به شمار مي آمد، و براي غير مسلمانان و پيروان ساير اديان كه تحت حكومت اسلامي زندگي مي كردند، پرداخت جزيه، و خراج بر همه افراد چه مسلمان و چه غير مسلمان الزامي بود. " خراج نوعي ماليات ارضي بود كه اهل ذمه - گذشته از جزيه خويش - و همچنين موالي - از بابت اراضي خود- در شهرهايي كه به جنگ گشوده مي شد، مي پرداختند"(2) اراضي شهري كه به جنگ گشوده مي شد، اگر بين فاتحان تقسيم مي شد " ارض عشر" و اگر در دست مالكان قديم باقي مي ماند" ارض خراج" ناميده مي شد.



به عبارت ديگر اراضي عشر ملك خاص و اراضي خراج ملك عام بود.

رهايي از پرداخت خراج تنها از يك راه ممكن بود و آن اينكه كشاورز زمين خود را رها و به شهر مهاجرت كند؛ به همين دليل حجاج بن يوسف والي عراق و ايران، دستور داد كه رعايا حق خروج از زمين خود را ندارند و به بيان ديگر كشاورز بسته ي زمين شد و اجازه ترك آن را نداشت.

جزيه ماليات سرانه اي بود كه از مردان غير مسلمان بين 20 تا 50 سال، در ازاء حمايت دولت اسلامي از آنان، دريافت مي شد و زنان و كودكان غير مسلمان از پرداخت آن معاف بودند، و در صورتي كه فردي به دين اسلام در مي آمد از پرداخت اين جزيه معاف مي شد و تنها خراج مي پرداخت. البته اين شيوه، اندك زماني بيش نپاييد، چراكه با روي كار آمدن حكومت امويان، ظلم هاي بسياري بر مردم ايران وارد آمد. دولت اموي براي آنكه درآمد دولت خود را حفظ كند از افراد نومسلمان نيز جزيه مي گرفت و اين ظلم مضاعفي بر مردم بود.


با روي كار آمدن دولت عباسي اندكي از فشارهاي زمان اموي كاسته شد و آنان به همان شيوه جزيه براي ساير اديان غير از اسلام و خراج براي كليه افراد تحت الحمايه دولت اسلامي، عمل مي كردند. اين شيوه مالياتي در چهار قرن اوليه اسلامي باقي ماند. ولي برخي دولت ها نظير غزنويان به ويژه در دوران سلطان محمود و سلطان مسعود غزنوي، چنان در دريافت ماليات و خراج، زياده روي كردند كه خراسان (يكي از ولايات بسيار آباد ايران در آن زمان) براي رهايي از يوغ استبداد غزنوي، با آغوش باز به سلجوقيان روي آورد و به هنگام حملات صحراگردان به دفاع از حكومت غزنوي برنخاست.

از دوره عباسيان تا پايان دوره سلجوقيان روشي از ماليات گيري معمول بود كه به " اقطاع" شهرت داشت.


در اين شيوه خلفا و سلاطين براي تامين بخشي از هزينه هاي سپاه، املاك و يا حتي ولايتي را به اقطاع به آنها مي دادند كه حقوق، آذوقه و ساير مايحتاج آنان از اين طريق تامين مي شد. اين شيوه به ويژه در دولت آل بويه و سلجوقيان گسترش بسيارداشت.

در زمان حمله مغول، نظام سياسي ايران و مناطق اسلامي فروپاشيد و اين اراضي به تصرف افرادي درآمد كه دين بودايي داشتند و براي مملكت داري از قوانين خود كه به " ياساي چنگيزي " معروف بود، پيروي مي كردند." بطور كلي مي توان گفت كه در زمان حكومت مغول دو نوع ماليات اساسي وجود داشته است:
با نگاهي به تاريخ روشن مي شود كه مي توان بدون اتكا به نفت، اقتصادي پر رونق پديدآورد و اين مهم، ميسر نمي شود جز با جدي گرفتن "ماليات".



1- ماليات هائي كه مبني بر فقه اسلامي بود و در دنباله عهد خلفاي عباسي كمابيش در اين دوره نيز وصول مي گشت.

2- ماليات هائي كه به نفع دولت فئودالي مغول وضع شده بود و تحت عنوان رسوم محلي وصول مي گشت.

علاوه بر اين دو نوع ماليات عوارضي نيز وجود داشت كه بدون تصويب حكومت مركزي از طرف مقامات محلي جمع آوري مي شد."(3) به طور كلي مي توان دوره مغولان تا زمان حكومت غازان را سياه ترين دوره مالياتي در ايران دانست. از نظر مغولان، ايران و ساير مناطق فتح شده، غنيمت هاي جنگي بودند كه بايد بيشترين استفاده و منفعت را به فاتحان مي رساندند. در اين زمان ويراني هاي ناشي از حملات وحشيانه چنگيز كه كليه آبادي ها را ويران كرده بود از يك سو، و سخت گيري هاي ناشي از ظلم عمال حكومتي مغول از سوي ديگر تاب و توان از مردم ايران ربوده بود. ماليت هاي دوره مغول را مي توان در تقسيم بندي زير آورد.

" 1- قبچور(به ضم قاف) كه معني اصطلاحي اوليه آن ماليات چراگاهها است . دو نوع قبچور وجود داشته است:

1- مالياتي كه از صحرانشينان دامدار گرفته مي شد.

2- مالياتي كه از مردم اسكان يافته شهري و روستائي اخذ مي گشت.

ماليات اول: يك ماليات دامداري بود و ميزان آن بنا به گفته خواجه نصيرالدين طوسي عبارت بود از:

از هر صد رأس يك رأس و چنانچه از صد كمتر بود به همان نسبت نقداً دريافت مي شد.

قبچور يا ماليات چارپايان از انواع دام مثل اسب و شتر و گوسفند و خر به استثناي حيوانات باربر و گاواني كه براي شخم اراضي به كار مي رفته، وصول مي شده است.

ماليات دوم: نوعي ماليات سرانه بوده است. به طوري كه مي دانيم فقه اسلامي اخذ ماليات سرانه را از مسلمانان غيرمجاز دانست و در دوران حكومت اسلامي جزيه يا ماليات سرانه فقط از غيرمسلمانان دريافت مي شد. در عهد مغول اخذ ماليات سرانه از همه مردم كشور اعم از مسلمان و غيرمسلمان معمول گشت ولي طبق مقررات ياسا، اين ماليات را از پنج صنف نمي گرفتند:

1- علماي مسلمان و روحانيون مسيحي،

2- سالخوردگان،

3- ناتوانان و بيماران،

4- فقيران،

5- كودكان.

2- قلان(به كسرقاف): عبارت بوده است از نوعي بيگاري كه به جاي خدمات نظامي يا براي كارهاي كشاورزي و يا عام المنفعه از آن استفاده مي شده است. در موارد ديگر هرگونه مالياتي را كه براي نگهداري لشكريان مي گرفته اند از قبيل علوفه و تغار وغيره "قلان" گفته اند.


3- علفه و علوفه: گرفتن آذوقه و علوفه براي لشگريان و ايلچيان و چارپايان باري يا سواري آنان از مدت ها پيش از مغول نيز وجود داشته، ولي در زمان مغول ميزان آن افزايش يافته است. اين ماليات معمولاً به جنس گرفته مي شده، ولي گاه هم نقداً اخذ شده است.

4- تغار: ماليات جنسي كه از رعايا گرفته شده و به مصرف آذوقه لشگريان مي رسيده است.

5- تمغا: كه از صنعتگران، پيشه وران، صاحبان مشاغل اعم از بازرگانان عمده يا خرده فروشان اخذ مي شده است. خواجه نصيرالدين طوسي گويد: در ايران قبل از غائله مغول از اهل تجارت فقط مالياتي ناچيز مي گرفتند و تمغا از زمان چنگيز معروف شد.


اين ماليات نقداً وصول مي شد.

مبلغ آن به مراتب بيش از زكوة بود و بار سنگيني بر دوش مردم به شمار رفته، مانع پيشرفت پيشه و كسب و توسعه بازرگاني مي گشت.

6- باژ(باج): يا حقوق راهداري.

7- باغ شماره يا ثمار: ماليات نقدي كه از درختان بارور دريافت مي شد.

8- خانه شماره: كه از هر خانه يا خانوار اخذ مي شده، ولي معلوم نيست كه به موازات ماليات سرانه وجود داشته، يا در بعضي نقاط جانشين آن بوده است.

9- اخراجات يا رسوم: گروهي از ماليات ها بود كه برخي دائمي و پاره اي به طور اتفاقي، براي تأمين هزينه هاي نگهداري عمال و مأمورين دولت و خرج سفر آنها از رعايا گرفته مي شد.

10- رسم الوزاره: در اختيار وزير اعظم بود و به جنس دريافت مي شد.

11- رسم خزانه: براي حقوق عمال خزانه گرفته مي شد.

12- حق التحصيل: كه به نفع محصلان ماليات اخذ مي شد.

13- حرز: به سود مساح اخذ (مي شد) و عبارت از بخشي از حاصل زراعت بود.

14- رسوم شحنگي و داروغگي: كه به سود شحنه و داروغه وصول مي شد.

15- ساوري: پيشكشي اجباري كه از طرف رعايا در موقع ورود سلطان يا حاكم يا ماموران عاليرتبه به محل پرداخت مي شد و بيشتر به جنس اخذ مي شد.

16- شيلان بها: هديه اي كه براي گستردن بزم يا ضيافت تقديم مي شد.

17- طيارات: حق سلطان در تصاحب اموال مردگان بلا وارث يا فراريان يا غائبان مفقودالاثر و چيزهاي گمشده، يا اموالِ از صاحب عقب مانده مثل اسبان، اشتران و كنيزان در هنگام كوچ اردو.

18- بيغار(بيگار): به معني كار اجباري رعايا به نفع دولت يا مالك بود كه به نحو خاصي بين رعايا سرشكن مي شد. به موجب ياساي چنگيز بيغار نوعي ماليات فردي بود و حتي زنان هم از آن معاف نبودند.

19- شلتاقات و شناقص: ماليات هاي غيرقانوني و عوارض محلي كه از طرف مالكين فئودال يا مامورين محلي وضع مي شد.

20- جزيه: پس از غلبه مغول، وصول جزيه در ايران موقوف شد و به جاي آن قبچور يا ماليات سرانه برقرار گرديد كه از همه رعايا بدون توجه به مذهب آنها گرفته مي شد.

21- ماليات ارضي يا خراج: در زمان مغول دو نوع خراج محفوظ مانده بود يكي جنسي كه به صورت سهمي از محصول اخذ مي شد. ديگري نقدي كه بر حسب مساحت زمين دريافت مي گشت."(4)

برخي زياده روي ها در وصول ماليات، در دوره حكومت غازان و با اصلاحات وي متوقف شد، غازان كوشيد با اين اصلاحات، آباداني و رونق را به ايران بازگرداند، ولي برخي از افراد قدرتمند در دولت وي كه همچنان به ايران به چشم غنيمت جنگي مي نگريستند، در راه انجام اين مهم، موانعي ايجاد مي كردند. ولي به هر روي اين اصلاحات توانست گوشه كوچكي از خرابي هاي به يادگار مانده از دوران چنگيز را محوسازد.

پس از دولت ايلخاني درايران، به مدت كمتر از نيم قرن حكومت هاي محلي كه هر يك مدعي جانشيني مغولان بودند در ايران به مخاصمه پرداختند: آل چوپان، آل جلاير، آل مظفر، اتابكان يزد و فارس و ديگر امراي محلي. در اين زمان، مناطقي از ايران دست به دست ميان اين حكام جابه جا مي شد و هر يك، با تصرف منطقه اي، خراج جديدي بر آن مي بست؛ اين در حالي بود كه حاكم قبلي نيز براي تامين هزينه هاي جنگ با رقيبان چنين كرده بود
وظايف اجتماعي از قبيل قضاوت و حفظ انتظامات و امنيت به عهده هيئت حاكمه يا دولت محول مي شود، در نتيجه مردم مكلف مي شوند مخارج دولت را تامين كنند، سهمي كه هر فرد جامعه براي تامين آن مخارج مي پردازد ماليات نام مي گيرد.



و گاه اتفاق مي افتاد كه مردم منطقه اي در يك سال چندين بار خراج مي پرداختند. اين رويه ادامه يافت تا آنكه ايران در سه مرحله توسط تيمور فتح شد.

تيمور از فتح ايران هدفي جز غارت منابع مالي و انساني آن نداشت. زادگاه تيمور از نظر فرهنگي و اقتصادي بسيار عقب مانده بود و هدف تيمور از تصرف ايران، آن بود كه امير نشين هاي خراج گزاري براي خود بيابد. از اين رو هر شهري كه توسط تيمور و سپاهش فتح مي شد، مورد نهب و غارت قرار مي گرفت. در دوره استيلاي تيموريان و تركمانان ( قرا قويونلوها و آق قويونلوها) نيز همان شيوه مالياتي مغولان اعمال مي شد تا اينكه اوزون حسن - پادشاه قدرتمند آق قويونلو- قانون نامه اي تدوين كرد تا از تعدي ماموران مالياتي بر اموال مردم جلوگيري به عمل آورد. اين قانون نامه بعدها مورد استفاده سلاطين صفوي وحتي سلاطين عثماني قرار گرفت.

"دوران صفوي يكي از بهترين ادوار مجد و عظمت ايران و رفاه حال ايرانيان بود. در اين عصر از سختي قوانين دوره هاي مغول و تيموريان به حد زيادي كاسته شد. در زمان صفويه درآمدهاي دولت به دو بخش عمومي و خاصه تقسيم مي شد.


1- ماليات ارضي: مأخذ ماليات ارضي در اين دوره به طور كلي يك چهارم محصول بوده است. در زمان شاه طهماسب نسبتاً ماليات كمتري از مردم گرفته مي شد. روي هم رفته نرخ ماليات ارضي چندان سنگين نبود ولي به علت تحميلات مامورين گاه به پنج برابر نرخ اصلي مي رسد.

2-آب بها يا ماليات آب: عبارت از بهاي آب رودخانه ها و قنوات دولتي بود كه به زارعين فروخته مي شد. اين ماليات نرخ ثابتي نداشت. نرخ مالياتي آب چشمه كمتر بود.

3- ماليات سرانه و جزيه ( كه توضيح آن پيش از اين آمد)


4- مستغلات: از كليه ساختمان هاي شهري كه در اراضي دولتي بنا شده بود، ماليات مستغلات دريافت مي شد. در آن زمان كليه اراضي شهري متعلق به دولت يا حاكم كه نماينده دولت بود، مي بود.

5-اغنام و احشام: اين ماليات از گله هاي گاو و گوسفند و اسب و شتر كه در صحاري چرا مي كردند، وصول مي شد.

6- گمرك: در عهد صفويه در تمام سرحدات ايران دفاتر گمركي منظمي وجود داشت. گمرگات تحت نظارت مامورين دولت اداره مي شد و اجاره دادن آن مرسوم نبود. در داخل كشور در نزديك هر يك از شهرها مامورين راهداري مبلغي از امتعه عبوري دريافت مي داشتند كه مظنه آن متفاوت بود. از بار شتر بيش از بار قاطر، از بار قاطر بيش از بار يابو، و از بار يابو بيش از بار الاغ عوارض دريافت مي شد. مال سواري و بارهاي آذوقه كاروان ها از پرداخت حق راهداري و از گمرك معاف بود. عوارض راهداري به مصرف حراست و امنيت راهها مي رسيد و اگردستبردي به كارواني زده مي شد، حاكم محل مسئول اداي غرامت صاحب كالا بود و همين نكته موجب امنيت كامل شوارع مملكت شده بود.

7-اصناف و ارباب صنايع: اين ماليات همان تمغاي زمان مغول بود كه به نقد دريافت مي شد. در ابتداي زمان صفويه به پيروي از عهد مغول مبلغ آن نسبتاً زياد و بار ماليات سنگين بود. شاه طهماسب اول تمغا را براي هميشه لغو نمود و ماليات معتدل تري بر پيشه و بازرگاني وضع كرد كه آنرا بنيچه ناميدند. بعضي از اصناف به كلي از دادن ماليات معاف بودند، ولي آنها هم تا حدودي مجاناً براي شاه كار مي كردند و به اين ترتيب يعني از طريق بيگار، ماليات خود را مي پرداختند.

8- بيگار يا بيغار: بيگار به معناي كار اجباري و مجاني رعايا و صاحبان حرف است به نفع دولت.

9- هدايا و پيشكش: در عهد صفويه در نوروز و ميلاد حضرت رسول اكرم(ص) پيشكش هائي به سلطان داده مي شد. مخارج آشپزخانه، حرم، خدام، صنعتگران خاصه پادشاه و به طور كلي مخارج داخلي دربار از اين راه تأمين مي گشت.
در كشور ما بيشترين ماليات از طبقاتي دريافت مي شود كه درآمد ثابت و اندكي دارند و بيشترين فشارهاي ناشي از تورم بر زندگي آنان تحميل مي شود. اين گروه هاي شغلي مانند كارمندان، كارگران و معلمان و در يك كلام آنانكه درآمدها آنان وابسته به دولت است با پراخت 10% از درآمد ماهانه خود به عنوان ماليات، عمده ترين گروه پرداخت كننده ماليات هستند.



10- معادن: استخراج معادن و صيد مرواريد به پادشاه تعلق داشت. ثلث استخراجات بابت مخارج محسوب و بقيه به پادشاه داده مي شد.

11- منافع دارالضرب يا ضرابخانه: در زمان پادشاهان صفوي دو درصد عوايد ضرابخانه متعلق به دولت بود.

12- مخارج ديوان: نوعي ماليات اضافي بود كه به رعايا تحميل مي شد از قبيل هزينه چراغاني، غذا، منزل، درشكه پادشاهان و سفرا و ساير اطرافيان كه از شهرها مي گذشتند و يا در اين نواحي اقامت مي كردند.

13- تنباكو: از تنباكو عوارض مخصوصي گرفته مي شد.

14- اخراجات و خارجيات: عبارت از برخي ماليات هاي دائمي و پاره اي ماليات هاي فوق العاده بود كه طبق دفتر يا خارج از دفتر مالياتي از رعايا اخذ مي شد.

15- ماليات ابريشم: يك سوم از محصول ابريشم به شاه اختصاص داشت.

16- تيول و اقطاع: در زمان صفويه براي تامين حقوق سپاهيان اراضي و املاك را به تيول به آنها مي دادند. تيول بر دو نوع بود:

1- تيولي كه به طور دائم وابسته به مقام و منصبي بود.

2- تيولي كه هر سال از طرف مستوفي الممالك به اشخاص واگذار مي شد.

17- سيورغال: ( به ضم سين و ياء ) نوعي معافيت مالياتي بود كه به نفع بعضي از اشخاص به طور موروثي برقرار مي شد و به اين ترتيب ناحيه اي از نواحي كشور از پرداخت ماليات و عوارض به خزانه دولت معاف مي گشت. سيورغال را به عنوان حقوق و مستمري به عضو رسمي مي دادند. سيورغال با اقطاع اين تفاوت را داشت كه سيورغال قابل انتقال به وارث بود ولي تيول براي دوره تصدي مامور يا مادام العمر او داده مي شد.

18- خالصجات: املاك اختصاصي شاه را خالصه مي گفتند. در دوران صفويه املاك خالصه توسعه پيدا كرد." (5)

دولت هاي افشاريه و زنديه كه تا پيش از روي كار آمدن قاجار بر بخش هايي و يا تمام ايران حكومت مي كردند، از نظام مالياتي صفويه پيروي مي كردند.

پس از قريب به هفتاد سال كشمكش ميان قدرت هاي موجود در ايران، در نهايت آقا محمدخان قاجار موفق به تشكيل دولت يكپارچه قاجار شد، قاجاريان در حدود 150 سال بر ايران حكومت كردند و در اين مدت اقتصاد ايران به شدت آسيب ديد.

"در دوران سلطنت سلسله قاجار نظير ادوار گذشته "ماليات ارضي" ماليات اساسي و عمده كشور و مهمترين منبع درآمد دولت بود. البته به جز اين ماليات، ماليات هاي ديگري نيز مرسوم بود كه ذيلاً به ذكر هر يك مي پردازيم:

1- ماليات ارضي: ماليات ها را در ابتدا برحسب جنس برآورد مي كردند و سپس در غالب موارد به ماخذ معين به نقد مبدل مي ساختند، يعني تسعير مي نمودند. ماليات دهات به طور يك كاسه تعيين مي شد و اين مبلغ به وسيله مقامات محلي در ميان افراد روستائي تقسيم مي گشت. اين نوع ماليات بندي دستجمعي را بنيچه مي خواندند. نرخ ماليات بر حسب آنكه ملك، اربابي يا متعلق به دولت و پادشاه بود، تفاوت مي كرد. محصول صيفي و برنج زمين اربابي اگر با آب قنات و كهريز مشروب مي شد، به قرار صدي پانزده(15%) و چنانچه با آب رودخانه آبياري مي گشت، صدي بيست (20%) و در صورتي كه از آب چاه و تالاب سيراب مي گرديد، صدي پنج(5%) ماليات مي پرداخت.

2- بنيچه: عبارت بود از صورت تقسيم ماليات هر ده بر آب و خاك آن ده، به نحوي كه سهم هر جريب زمين يا هر ساعت آب، به عبارت ديگر هر واحد مالياتي معين و بدهي هر ملك از كل مبلغ ماليات مشخص گردد.

براي آنكه سربازگيري نيز مثل ماليات بر يك پايه اصولي مستقر شود بنيچه مالياتي را براي گرفتن سرباز از دهات نيز مأخذ قرار دادند.

3- باج يا صادرات: يكي از تحميلات شاقه به رعايا پولي بود كه براي امور اتفاقي از آنان گرفته مي شد و آن را صادر، باج و يا صادرات مي گفتند. مثلا اگر احتياج به تعداد اضافي سرباز بود، يا پادشاه مي خواست قنات تازه اي حفر كند، يا عمارتي بسازد و از قبيل اين وقايع، موجب مي شد مبلغي به اسم صادر، علاوه بر ماليات مشخص از رعايا مطالبه و وصول گردد. اين ماليات گاه بر تمام افراد كشور و زماني بر ناحيه بخصوصي وضع مي شد.

4- سورسات: عبارت از ارزاقي بود كه به زور از انبارهاي مردم جهت پذيرائي مهمانان و فرستادگان دولت و قاصدان از طرف حكام وصول مي شد.

5- ماليات هاي متفرقه: علاوه بر ماليات هاي مقرر، در پاره اي موارد ماليات هاي گوناگون و بعضاً عجيبي از مردم وصول مي شد. مثلا دهي در يك قرن پيش جهت تهيه گهواره براي فرزند بخشدار ملزم به پرداخت مبلغي شده بود و تا سال ها بعد مرتبا اين مبلغ وصول مي شد.

6- ماليات سرانه و جزيه: در اواخر عهد ناصرالدين شاه نرخ جزيه براي هر 180 نفر غيرمسلمان 150 تومان بود.

7- ماليات رؤساي عشاير: در آغاز سال نو، رؤساي عشاير ماليات مخصوصي به شاه مي پرداختند كه روي هم رفته تشكيل باج سنگيني را مي داد.

8- خانواري: صحرانشينان و ايلات به جاي پرداخت ماليات ارضي سالانه مبلغي به عنوان ماليات خانواري به پادشاه مي دادند. اين ماليات به وسيله رؤساي ايلات از خانواده جمع آوري مي شد. نرخ ماليات خانواري در نقاط مختلف كشور متفاوت بود. قبل از مشروطيت از هر خانواري 5 قران ماليات اخذ مي شد.

9- ماليات مستغلات: از كليه ساختمان هاي شهري مبلغي به عنوان كرايه زمين از طرف دولت دريافت مي شد.

10- بيگار: به موجب فرمان سال 1307 مقرر شد از مردم براي راه سازي بيگار بگيرند و هر فرد ذكور 16 تا 50 ساله موظف شد سالي چند روز در راه ها بيگاري كند. كساني كه قادر به بيگاري نبودند بايد مبلغي از اين بابت بپردازند تا به جاي آنان افراد ديگري به كار گماشته شوند. طبقات روحاني متعلق به كليه مذاهب، معلمان مدارس، سربازان و پاسبانان از اين كار معاف بودند و نيز مقرر شد هر پنج سال يكبار حيوانات باركش هرولايت را به مدت 20 تا 30 روز براي حمل مواد و مصالح راه سازي از صاحبان آنها بگيرند.

11- آب بها يا حق الشرب: علاوه بر آب رودخانه ها و قنات هاي دولتي، گاه از چاه ها نيز وصول مي شد.

12- منافع دارالضرب: در زمان قاجاريه از عوايد حاصل از عمليات ضرابخانه ها 5/7 درصد ماليات اخذ مي شد.

13- معادن: استخراج معادن و فلزات قيمتي و صيد مرواريد نظير ادوار گذشته به شاه تعلق داشت.

14- پيشكش و هدايا: كه مانند ادوار گذشته رواج داشت و بر دو نوع بود: عادي و اتفاقي.

الف- پيشكش عادي: تعارفاتي بود كه هر سال در عيد نوروز حكام و رؤساي قبائل و ساير صاحب منصبان بزرگ براي پادشاه مي فرستادند.

ب- پيشكش اتفاقي: كه معمولاً از كساني كه مي خواستد منصبي بگيرند، اخذ مي شد و در واقع بهاي آن منصب به شمار مي رفت.

15- اغنام و احشام: نرخ ماليات اغنام و احشام در نقاط مختلف و در ازمنه متفاوت فرق داشت.

16- زنبور عسل: در فرمان سال 1307 مقرر شده بود از هر كندوي زنبور عسل 10 شاهي يا نيم قران ماليات وصول نمايند.

17- تيول و سيورغال: در اضلاع مختلف مملكت به علما، قضات و امرا و اعضاي خاندان سلطنت و سپاهيان، سيورغالات يا تيولات داده مي شد و ماليات آنجا به جهت مدد معاش و وظايف و مواجب ايشان مقرر مي گشت.

18- ماليات اصناف: ماليات كسبه و صنعتگران بر روي اصناف بسته مي شد و هر صنف مسئول پرداخت ماليات خود بود.

19- تنباكو: در زمان قاجاريه، عشوري از تنباكو وصول مي شد.

20- مطلق العناني: در كردستان و بيجار، رعايا در موقع تغيير محل و نقل مكان از ملكي به ملك ديگر مجبور بودند مبلغي از 34 قران تا 8 تومان به عنوان مطلق العناني و آزاد بودن به حكومت يا پيشكار ماليه بپردازند و ورقه اجازه نامه به اسم "تعليقه" دريافت دارند. بدون در دست داشتن اين ورقه، هيچ رعيتي حق انتقال به جاي ديگر و تغيير محل را نداشت.

21- گمرك: در اواخر عهد صفويه به مناسبت تنزل عوايد گمركي، درآمد گمرك به اجاره واگذار شد. اين روش مدت دويست و سي و دو سال يعني از 1085 تا 1317 هجري قمري متداول بود. بر اثر انقعاد قراردادهاي گلستان و تركمان چاي، ايران استقلال گمركي خود را از دست داد و ديگر تغيير نرخ حقوق گمركي بدون جلب موافقت دولت هاي روس و انگليس و فرانسه و ساير دول متحابه (دوست) امكان پذير نبود. نرخ حقوق گمركي در زمان صفويه 3 درصد بود، بعد اين نرخ به چهار درصد افزايش يافت و تا اوائل سلطنت قاجاريه برقرار بود."(6)



ماليات در زمان حاضر

نظام مالياتي در كشور ما از سابقه طولاني برخوردار است و حكام و سلاطين ماليات هاي متنوع و گوناگوني را بر مردم تحميل مي كردند. ولي با اين حال برخي سلسله ها در ايران، نظير سامانيان، سلجوقيان و صفويان تنها از طريق ماليات هاي ساماندهي شده، شهرهاي آباد، مدارس بسيار، راه هاي امن، كاروانسراهاي فراوان، مزارع و باغات آباد و در يك كلام اقتصاد پر رونق و رو به رشدي را ايجاد كردند. بايد توجه داشت كه چنين رونق اقتصادي در اين دوران به منابع درآمدي مانند نفت و گاز متكي نبوده است. اتكا به درآمد نفت حداقل از زمان قرارداد دارسي در اوايل قرن بيستم آغازشد و از زمان پهلوي و به ويژه در دوران محمدرضا پهلوي شدت يافت. ولي با نگاهي به تاريخ روشن مي شود كه مي توان بدون اتكا به نفت، اقتصادي پر رونق پديد آورد و اين مهم، ميسر نمي شود جز با جدي گرفتن "ماليات". ماليات را در كلامي ساده وروشن مي توان چنين تعريف كرد:" وظايف اجتماعي از قبيل قضاوت و حفظ انتظامات و امنيت به عهده هيئت حاكمه يا دولت محول مي شود، در نتيجه مردم مكلف مي شوند مخارج دولت را تامين كنند، سهمي كه هر فرد جامعه براي تامين آن مخارج مي پردازد ماليات نام مي گيرد"(7)

ماليات ها را در مجموع مي توان به دودسته مستقيم و غير مستقيم تقسيم كرد. "ماليات مستقيم، ماليات هايي است كه دولت به طور مشخص از برخي افراد مي گيرد؛ مانند: ماليات بر حقوق كارمندان دولت. ...و ماليات غيرمستقيم، دريافت هايي است كه دولت بيشتر به طور غيرمستقيم و مثلاً از طريق افزايش قيمت كالاها از مردم جمع آوري مي كند."(8)

ماليات مستقيم معمولاً مبناهاي دائمي مثل درآمد و دارايي است و از ثبات بيشتري برخوردار است.كه به بخش هاي زير تقسيم مي شود:

ماليات بر دارائي: ماليات سالانه املاك ، ماليات مستغلات مسكوني خالي، ماليات بر اراضي باير، ماليات برارث، حق تمبر.

ماليات بردرآمد: ماليات بردرآمد املاك، ماليات بردرآمد كشاورزي، ماليات بردرآمد حقوق، ماليات بردرآمد مشاغل، ماليات بردرآمد اشخاص حقوقي ، ماليات بردرآمد اتفاقي، ماليات بر جمع درآمد ناشي از منابع مختلف.

ولي ماليات غيرمستقيم بيشتر از فعاليت ها و عمليات اشخاص مانند مصرف يا توليد كالا، واردات، و مصرف و فروش گرفته مي شود. " در كشورهايي همچون ايران به علت اين كه هنوز دستگاه مجهزي براي گرفتن اين گروه از ماليات ها( مستقيم) وجود ندارد دريافت ماليات غيرمستقيم آسان تر است و به همين دليل اين ماليات ها سهم بالايي از كل ماليات را دارا هستند. در كشورهاي پيشرفته، ماليات ها تا حدود 80 درصد هزينه هاي عمومي را تامين مي كنند... در حالي كه كشورهاي در حال توسعه به دليل پائين بودن توليد ناخالص ملي دولت امكان دريافت بيشتر ماليات از منابع درآمدي را ندارند"(9)

نظام مالياتي كارآمد به دولت ها كمك مي كند تا از تجمع ثروت در طبقه يا طبقات خاصي جلوگيري كند، و از اين طريق، راه را براي دستيابي به عدالت اجتماعي مي گشايد. ولي متاسفانه در كشور ما بيشترين ماليات از طبقاتي دريافت مي شود كه درآمد ثابت و اندكي دارند و بيشترين فشارهاي ناشي از تورم بر زندگي آنان تحميل مي شود. اين گروه هاي شغلي مانند كارمندان، كارگران و معلمان و در يك كلام آنانكه درآمدها آنان وابسته به دولت است با پراخت 10% از درآمد ماهانه خود به عنوان ماليات، عمده ترين گروه پرداخت كننده ماليات هستند، ولي گروه هاي ديگر شغلي كه به كار تجارت در سطح خرد و كلان آن اشتغال دارند، از پرداخت ماليات به صورت مستمر و سازماندهي شده، فارغ اند و يا به انحاي مختلف از زير بار آن شانه خالي مي كنند.

پرداخت ماليات به معني مشاركت در اداره كشور است و نه بار سنگين و يا مبلغي كه بايد به اكراه پرداخت. " امروزه ثابت شده است حكومتي موفق تر و مردماني پيشرفته تر و نظامي كاراتر است كه هزينه هاي حاكميت را بر مبناي وصول ماليات تنظيم و مستقر كرده باشد." (10) در كشورهايي كه مردم سالاري در آنها نهادينه شده است، مشاركت مردم، تنها به راي دادن در انتخابات محدود و منحصر نمي شود، بلكه مردم در تمام جوانب زندگي اجتماعي در حاكميت سهيم و شريك اند. " در كشورهايي كه بين مردم و حكومت فاصله وجود دارد، مردم قانون حكومت را اجرا نمي كنند... و يكي از افتخارات مردم در جوامع استبدادي اين است كه قانون حكومت را اجرا نكنند، ماليات نپردازند، قوانين پليس را اجرا نكنند. وظيفه اداري را خوب انجام ندهند و تكاليف اجتماعي اشان را انجام ندهند."(11) جامعه و مردم ما در حافظه نزديك خود، استبداد و خودكامگي را ضبط كرده و هنوز پس از قريب به 27 سال استقرار جمهوري اسلامي، به تمامي به دموكراسي و مردم سالاري دست نيافته است، چرا كه در لايه هايي از جامعه، در سطوح مختلف حاكميت و يا مردم عادي، گريز از قانون ديده مي شود. براي رفع اين مشكل، جز از طريق رواج فرهنگ مشاركت و گسترش نهادهاي مردمي و دموكراتيك چاره ي ديگري نمي توان تصوركرد.

منابع:

1- شاپوريان. عنايت الله، بيست و پنج سده ماليات- ص46

2- زرين كوب عبدالحسين- تاريخ ايران ص 380

3- شاپوريان ص 90

4- شاپوريان- صص 90 تا 96

5- همان صص 108 تا 115

6- همان صص 125تا 141

7- متين، عليرضا- فرهنگ قانون گريزي و ناكارآمدي نظام مالياتي كشور- نشر قطره 1382- ص 18

8- يوسفي احمدعلي، نظام مالي اسلام- ص 15

9- همان ص214

10- متين ص 19

11- همان ص 34

خان جرگه



ادبيات زبانهاى مختلف ما نيز از ذهنيت قبيلوى و فرهنگ آن رنگ گرفته كه ذكر لفظ خان در اين شعر حافظ شيرازى از نمونه هاى روشن اين ذهنيت بحساب مى آيد:
احمد الله على معدلــة السـلطـانـي
احمد شــيخ اويس حسن ايلخــانى
خان بن خان و شهنشاه و شهنشاه نـژاد
آنكه مى زيبد اگر جان جهانش خـوانى
بر شكن كاكل تركانه كه در طالع تست
بخشش و كوشش خاقانى و چنگيزخـانى
درينجا مى بينيم كه لسان الغيب ما نه تنها كه از لفظ خان ياد نموده كه بطور مستقيم خاقان و چنگيز خان را نيز ستوده است.

هنگام صحبت از خان، سمبول ديگر جامعه قبيلوى كه (جرگه) است در ذهن تداعى ميشود.

جرگه عنعنه واصطلاحى مغولى بوده و با كلتور اجتماعى گروه هاى مختلف فرهنگى و نژادى افغانستان بيگانه است. اين عرف و تقليد سياسى همراه با مغولها برهبرى چنگيزخان آمد كه آنرا در چارچوب (ياسا)ى خويش تدوين نموده بود. ياسای چنگيزخانی چيزی نبود جزتدوين حقوق قبيله ای مغولی که چنگيز آنرا با منافع وروحيه ی اعيان چادرنشين مغولی منطبق ساخت. چنگيز خود نيز از طرف قوريلتاى بزرگ و يا (لويه جرگه) مغولها در سال 1206 بعنوان خان برگزيده شد. ورود لغات و اصطلاحات مغولى امثال (جرگه) و (ولس) ... در نتيجه تسلط مغول و حيات طولانى آنان در حوزه ما و حكومت بر اين سرزمين، امري طبيعي ميباشد. غالب اين لغات از طريق ادارات دولتي و كارگزاران دولتى و فرمانهاي سلطنتي و تشكيلات مغول و قسمتي هم از راه آميزش سربازان مغولي با مردمى كه از دم تيغ آنها نجات يافته بودند اشاعه يافت. ادبيات سياسى مغولها در قرن سيزدهم و پس از آن چنان وسعت يافت كه حتى مصر و شمال افريقا را نيز در برگرفت.

تمبر



تمبر همان تمغا است؟

اگر چه انگلیسی‌ها اولین بار تمبر را اختراع كردند، اما كلمه‌ی تمبر یك كلمه‌ی فرانسوی با ریشه‌ی لاتینی است كه به معنی زنگ و طنین صوت است.

تمبر نخستین بار از كلمه‌ی مغولی «تمغا» به معنی مهر گرفته شده است كه آنهم از كلمه‌ی «تنخواه» فارسی به معنی «پول گمرك و مهر مربوط به آن» گرفته شده است، این لغت احتمالا از ایران به چین رفته و در آنجا وارد زبان مغولی شده است .

زمانی كه مغول‌ها از طریق ایران ارتباطشان با اروپا برقرار می‌شود، تعدادی از كلمات مغولی و از جمله تمغا كه عبارت بود از مهری كه بر نامه می‌زدند یا با آن پشت اسبان را داغ نشان می‌گذاشتند به زبان فرانسوی رفت اما چون كه در فرانسوی «غ» وجود ندارد به جای آن «ر» گذاشتند و كلمه‌ی تمبر مورد استفاده قرار گرفت و از طریق این زبان به سایر زبان‌ها رفت.

خان

خان يك اصطلاح لفظى نه بلكه وظيفه و رسالت است كه همراه با فرهنگ بيابان از صحراى مغولستان به كشور هاى منطقهء ما اعم از افغانستان، پاكستان، ايران، هند، تركيه و آسياى ميانه وارد شد.

خان در اصل خاقان، قاآن، و خا آن بود. خاقان را به قاآن و قاآن را به خا آن و خاآن را با گذشت زمان به خان تبديل نمودند. دايرة المعارف بريتانيا كلمهء (خان) را اينطور معنى كرده است: " از نظر تاريخى لفظ خان به زمامدار و يا پادشاه قبيله مغول كه آنرا "ولس" ميگفتند، اطلاق ميشود. اصطلاح (خان) همزمان با ظهور چنگيز خان در اوايل قرن سيزدهم ميلادى رواج يافت تا تمايز و تشخصى باشد نسبت به (خاقان). چنگيز خان لقب (خان بزرگ) را كه بمعنى حاكم اعلاى مغولها بود، بخود بر گزيد. در دوره هاى بعدى لقب خان از سوى جوامع اسلامى زيادى بكار برده شد كه سلجوقيان و خوارزمشاهيان آسياى ميانه از آن جمله ميباشند. در ميان عثمانيها نيز (خان) جزء القاب رسمى سلطان بحساب مى آمد.

قبايل بدوى صحراى مغولستان كه در قرن هفتم هجرى برهبرى چنگيز خان بر منطقه ما تاخته، كشور هاى اين حوزه را از زنده جان روفته و تمدن كهن آنرا از بيخ بر كندند، عناوين اجتماعى و فرهنگى خويش را بر ويرانه هاى آن غرس كردند كه خان "زعيم قبيله" ، جرگه (شوراى قبيله)، ولس"اتباع يك شاهزاده" ، يورش(حمله)، اردو "شهر هاى خرگاهى"، ياسا(قانون)، كوچ(رحلت، عزيمت)، ياغى "سركش و متمرد" ، ايلغار(هجوم)، ايل(همقبيله)، كنكاش (مشورت)، چپاول(غارت)، شلاق (تازيانه)، ايلچي(نماينده)، حشر"سپاه اجبارى" قراول(پاسبان)، تمغا(مهر) و... از سوغاتهاى آن است.

خواننده عزيز اگر حوصله و علاقه مطالعه بيشتر پيرامون اصطلاحات مغولى داشته باشند ميتوانند به فرهنگ اصطلاحات ديواني دوران مغول تاليف شميس شريك امين كه در سال 1357 از طرف فرهنگستان ادب و هنر ايران در290 صفحه در تهران چاپ شده است مراجعه فرمايند.

1از مناصب درباري در كشورهاي اسلامي- در دوره مماليك - در دوره چركسها آخورسالار
2 آلتون تمغا
عنوان يكي از چهار شخصيت بسيار مهم كه در" ديوان انشاء" ايلخانيان وجود داشتند3 آلچي
4- حيواني در سرزمين هاي اسلامي- دست آموز كردن آن براي شكار در دربارها - در ادبيات فارسي - در طبيعت شناسي مسلمانها يوز
5مصاحب و هم نشين شاهان و اعيان نديم
6از مناصب ديواني مهتر(1)
7درعربي به معناي پسر و مرد جوان- در زمان خلفا- درايران - درهند - درعثماني غلام
عنوان مقامي دولتي از اوايل دوره سلجوقيان8 اَتابك
اصطلاح ديواني9 اقطاع
به معناي شحنه، حاكم نظامي، مأمور وصول ماليات10 باسقاق
واحد پول سكه طلا در امپراطوري مغول11 بالش (1)
آشپز، طبّاخ، شرابدار12 باوُرْچي
13در متون كهن و متاخر به معناي بدهي مالياتي بقايا
اجازه، حكم، حكم نامه، حواله و نيز منصب پروانچي14 پروانه
حافظ مخصوص جان شاه15 جاندار
16پول كاغذي يا چرمي ايلخانان چاو
اصطلاح نظامي از دوره ء مغول به بعد17 چريك
مسائل مربوط به نگاهداري و تربيت و استفاده از باز در جهان اسلام و نيز منصب متكفّل به 18اين كار- بازداري در ايران- دوغانچي- چاقرجي باشي بازداري
منصبي در ايران و عثماني19 آبدارچي
20 آل (3)
مهر سرخ، كاربرد آن در فرامين21 آلتمغا / التمغا
22تمغا آلتون بيلكا
23سازماني كه اختاچي ها در آن كار مي كردند اختاچي خانه / اختاخانه
گونه اي ماليات فوق العاده24 اخراجات
25عطا يا انعام مادام العمر، حقوق و مقرري و مواجب ادرار
26چادر، خيمه، اردو، بار، تداركات و... اغروق
27اصطلاح به معناي خاندان، قبيله اُكوس
28اصطلاحي به معناي محاسب بزرگ، حسابرس بزرگ مستوفي الممالك الغ بيتكچي
29عريضه اوترك
30وكيل و متصدي خرج ايداچي
31عنوان فرمانروايان مغول، عنوان رئيس ايل ايلخان
32چاپار تندرو بنچيك يام
33قراول و پاسدار مخصوص شاه در عهد صفويه و قاجاريه كشيكچي



وضع عمومي علم وادب در قرن هفتم و هشتم

دومين موضوع مهمي كه بايد در اين عصر از باب تغييري كه در زبان فارسي ايجاد كرده است مورد توجه كرده است مورد توجه باشد، ورود بسياري از كلمات تركي مغولي است در زبان فارسي. ورود اين لغات و اصطلاحات در نتيجه تسلط مغول و توقف متمادي آنان در ايران و حكومت بر اين سرزمين، امري طبيعي است. غالب اين لغات از طريق ادارات دولتي و كارگزاران دولت و فرمانهاي سلطنتي و تشكيلات مغول در ايران و قسمتي هم از راه حشر سربازان مغولي با مردم به وجود آمده است و از جمله اين كلماتست:

قوريلتاي (شوراي سلطنتي، جمعيت پادشاهزادگان)، چپاول (غارت)، ياسا (قانون)، نويان و نوين(شاهزاده)، ايلچي (نماينده، رسول)، بيتكچي (منشي جمع و خرج)، اولاغ (بريد، چاپار)، يام (چاپارخانه)، اردو (سپاه)، يورش (حمله)، يورت (قرارگاه، ابواب جمعي)، قراول (پاسبان)، ايلغار (هجوم)، ايل (مطيع)، تومان (ده هزار)، كوچ (رحلت، عزيمت)، يرليغ (فرمان)، اينجور(مأمور وصول ماليات)، تمغا (مهر)، بياسا رسانيدن(تنبيه كردن. مجازات كردن)، پايزه (انعام، مستمري)، آقا (بزرگ و سرور) كنكاج، كنكاش (مشورت) و بسياري كلمات و اصطلاحات ديگر.

Monday, April 24, 2006

ترجمه، تقليدو سرنوشت زبان فارسي

* نفوذ و تأثير زبان و فرهنگ اروپايي در كشور ما به صد و پنجاه سال اخير بازمي گردد.
* ساختمان دستوري زبان، درحكم ستون فقرات آن است و به سختي تغيير مي كند.
* در سده اخير، به علل مختلف سياسي ادبيات ايران، نقشي را كه در قرون گذشته داشت از دست داد و تابع و دنباله روي ادبيات غرب شد.



زندگي اجتماعي و گروهي در جهان، ضرورت ارتباط بين ملتها را ايجاب مي كند. ترجمه ، يكي از ابزارهاي مهم ارتباط ملتها و تبادل فرهنگهاي مختلف است. با پيشرفت ارتباطات، ترجمه نيز گسترش مي يابد. ترجمه از انواع پديده هاي فرهنگي است كه به وسيله آن، اطلاعات، دانش ، تاريخ و فرهنگ بين ملتها مبادله مي شود و ملتها از احوال ، معتقدات، آداب و رسوم ، پيشرفتهاي اجتماعي، علمي و فني يكديگر باخبر مي شوند. در حقيقت ، ترجمه با كشف و ارايه واقعيتهاي بيشماري كه از ديد مردم كشورهاي مختلف پنهان است، به يكسان كردن سطح علمي و فرهنگي آنان كمك مي كند. فرهنگ غرب ، به ويژه از طريق ترجمه در بسياري از جنبه هاي فرهنگي و اجتماعي كشور ما اثر گذاشته است. اين فرهنگ در ادبيات ، هنر، نثر فارسي، شيوه نگارش ، تئاتر ، نمايشنامه نويسي، سينما و موسيقي و نيز در تفكرات فلسفي، منطق، تحقيقات علمي و حتي در آداب و رسوم و فرهنگ ايرانيان، ديدگاههاي جديدي به وجود آورده است. ترجمه در ساير زمينه ها نيز موجب بروز تحولاتي شده است از جمله در سياست و آشنايي ملت ما با انديشه هاي آزاديخواهانه، نمونه بارز اين تأثير ، وقوع انقلاب مشروطيت است . ترجمه كتابهاي سودمند فرانسوي به خصوص سه كتاب پطركبير، شارل دوازدهم و اسكندر مقدوني ـ با وجود كاستيها و نارساييهايي كه در ترجمه آنها وجود داشت ـ از مهمترين عوامل وقوع نهضت مشروطه به شمار مي آيند.
تاريخچه تأثير ترجمه بر زبان فارسي
ترجمه و نفوذ و تأثير زبانها و فرهنگهاي مختلف در يكديگر مربوط به عصر حاضر نيست. در روزگاران گذشته نيز اين ارتباط و تأثير و تأثر وجود داشته است. به عنوان نمونه، در زمان اشكانيان و ساسانيان، در طي جنگها و تماسهاي ايرانيان و يونانيان ، كتابهايي در زمينه هاي علمي و فلسفي از زبان يوناني و سرياني به فارسي پهلوي ترجمه شد.
از جمله اين كتابها ، مي توان از «قاطيغورياس» ، «باري ارمنياس» و «انالوطيقا»ي ارسطو نام برد كه بي شك در آشنايي ايرانيان با زبان و فرهنگ و علوم يوناني مؤثر بوده اند.
از زبانهاي مختلفي كه در فارسي تأثير گذاشته اند، مي توان از عربي، تركي، روسي، چيني و هندي نام برد :
زبان تركي، از قرن چهارم هجري با نفوذ و مهاجرت تركها به ايران، در فارسي تأثير گذاشت و لغاتي از آن وارد زبان فارسي شد. تأثير تركها بر فرهنگ ما، تمدني نبود و فقط به واژگان محدود مي شد. كلماتي مانند «اتابك» ، «قلي» ، «خان»، «آقا»، «خانم»، «بيگ»، «بيگم»، «دوقلو»، «قدغن يا غدغن»، «باشي» و «چي» در تركيبهايي مثل حكيم باشي و چراغچي وارد زبان فارسي شد. اين كلمات ، بيشتر جنبه تشريفاتي دارد. اما، از آنجا كه تركها، قومي چادرنشين و جنگجو بودند، كلماتي نظير «ايلخي»، «ايلغار»، «قشون»، «قراول» و «يغما» نيز از آن زبان وارد زبان فارسي شده است. در حقيقت، از زبان تركي، كلماتي كه داراي معاني فلسفي، علمي و معنوي باشد در فارسي وارد نشده است.
روابط تجاري ايران با چين و هند نيز باعث شد كه كلماتي از اين زبانها وارد زبان فارسي شوند مثل «چاي» و «چيت». در طي جنگهاي ايران و روس، بسياري از نمايندگان و درباريان و حتي مردم عادي ساكن استانهاي مرزي، مي توانستند به زبان روسي تكلم كنند. در آن زمان، اين زبان بخصوص در مناطق مرزي ايران رواج بسياري يافت و كلمات زيادي از آن وارد زبان فارسي شد كه هنوز هم از اين كلمات استفاده مي كنيم. مثل «سماور»، «استكان»، «اسكناس»، «درشگه»، «كالسكه» و امثال آن. اما، تأثير هيچ كدام از اين زبانها در فارسي به صورتي نيست كه بتوان گفت در آن نفوذ كرده اند.
اولين زباني كه در ايران فرهنگ جديدي را به ارمغان آورد، زبان عربي است.با تداخل زبان عربي در زبان فارسي، زبان دري (فارسي كنوني)، زبان رسمي كشور ايران شد. انديشمندان ايراني با احاطه كاملي كه به هر دو زبان داشتند، به ترجمه كتب مختلف مبادرت كردند. تا ظهور پادشاهان قاجار (يعني به مدت ۸ تا ۹قرن)، ترجمه كتب عربي و فارسي به عربي، رواج زيادي پيدا كرد. تحت تأخير اين ترجمه ها، صنايع شعري تغيير كرد و كلمات بسياري از عربي به فارسي راه يافت و آداب و رسوم و سنن و قواعد دوكشور در فرهنگ ديگري، جايي براي خود باز كرد. همچنانكه كلماتي نظير روستا، سراب، سرداب، شلوار و هزاران واژه ديگر به زبان عربي راه يافت، برخي عيناً پذيرفته شد و تعدادي معرب و مقلوب گرديد ـ تعداد زيادي از كلمات عربي نيز وارد زبان فارسي شد.
تأثير زبانهاي اروپايي در زبان فارسي امروز
نفوذ و تأثير زبان و فرهنگ اروپايي در كشور ما به صد و پنجاه سال اخير بازمي گردد. از زماني كه روابط سياسي، فرهنگي و علمي ايران با كشورهاي غربي افزايش يافته، نفوذ زبان و ادبيات آنان در زبان فارسي رو به فزوني گذاشته است. در ميان اين زبانها، اول فرانسه و پس از آن انگليسي، نفوذ بيشتري در فارسي داشته اند.
نخستين زباني كه تدريس آن در ايران متداول شد، زبان فرانسه بود. نخستين كساني كه براي تحصيل به خارج از كشور رفتند، كشور فرانسه را كه كانون تمدن و فرهنگ آن زمان بود، انتخاب كردند. ميسيونرهاي كاتوليك مذهب كه براي تبليغ دين مسيح و يا سفر به هند وچين به ايران آمدند، زبان فرانسه را در آغاز قرن چهاردهم ميلادي، به كشورمان آوردند.
با اين حال، تأثير زبان فرانسه در فارسي با وجود تأثيرات عميقي كه بر جاي گذاشته، مربوط به گذشته است. از جنگ جهاني دوم به بعد، با گسترش فرهنگ آمريكايي در ايران، زبان وفرهنگ انگليسي، جاي زبان و فرهنگ فرانسه را گرفت. ترجمه و آموزش زبان انگليسي، رونق فراوان يافت و يادگيري اين زبان، يكي از ارزشهاي مثبت جامعه به شمار آمد.
امروزه، آثار ترجمه شده كه به صورت كتاب، روزنامه يا از طريق راديو و تلويزيون عرضه مي شوند، مهمترين ماده زبان فارسي به شمار مي روند. با ترجمه، خواه ناخواه مقداري اشكال تازه وارد زبان مي شود. از اين رو، وقتي در دوره اي ترجمه زياد باشد، موجب تحول زبان مي شود. اين دگرگوني به خودي خود بد نيست،. حتي تجربه تاريخي نشان مي دهد كه اين جريان، باعث باروري زبان وفرهنگ مي شود. چه اينكه، فارسي امروز را در زمينه هاي مختلف ادبي و فلسفي و علمي با زبان چند دهه پيش نمي توان مقايسه كرد. بدون ترديد يكي از دلايل اين پيشرفت، ترجمه هاي است كه در اين مدت از زبانهاي ديگر شده است.
اما، گاه ديده مي شود كه از طريق ترجمه، مقدار زيادي لغات و اصطلاحات بيگانه مغاير با روح زبان فارسي، در آن وارد مي شود. اين امر به زبان فارسي لطمه مي زند. لذا بايد در آموزش مترجمان متخصص، كوشش شود و در ارائه مطالب ترجمه شده، دقت كافي به عمل آيد.
ترجمه از دو طريق در زبان نفوذ مي كند: ورود لغات جديد و تغيير در دستور زبان، كه در زير به اختصار به آن مي پردازيم:
ورود لغات جديد
واژه هاي بيگانه به ضرورت وارد زبان مي شوند و پذيرش برخي از آنها اجتناب ناپذير است. اصطلاحات وتعبيراتي كه از زبانهاي فرانسوي و انگليسي وارد زبان فارسي شده اند، قلمرو وسيعي دارند ودر تمام شئون علمي و فرهنگي و اجتماعي و آداب و رسوم ايرانيان نفوذ كرده اند. متخصصان ومحققان، دههاهزار نوع از اين كلمات و اصطلاحات را شناسايي و مورد بررسي قرار داده اند. در اينجا به برخي از آنها اشاره مي شود.
برخي از لغات، عيناً وارد زبان فارسي شده اند. اين امر، يك دليل كلي دارد: آشنايي با پديده تازه اي كه مفهوم تازه اي دارد. به عنوان مثال:
* اختراع ابزارهاي فني تازه و ورود آنها. نظير تلفن، تلگراف، راديو، تلويزيون، سينما، اتومبيل، آسانسور، آسفالت، بمب، كامپيوتر و پنيسيلين.
* كشفي درعلوم، ميكروب، ويروس، باكتري، سلول، اكسيژن، ازت، اتم، الكترون، پروتيين، هيدروژن.
* آداب و رسوم و نهادهاي ناآشنايي كه قبلاً مشابهي نداشته يا به صورت ديگري بوده: بانك، پارلمان، كابينه، رستوران، بوفه، هتل، كريسمس، تئاتر، بورس، كميسيون، كميته، فوتبال، بسكتبال و امثال آن.
بعضي از لغات نيز به همان صورت ترجمه شده و وارد زبان فارسي گشته اند. اين نوع كلمات در تمامي زمينه هاي علمي ، فني ، سياسي ، ادبي ، هنري ، حتي امور روزمره زندگي و تعارفات وآداب و رسوم ، وجود دارند. حتي برخي از جملات عيناً ترجمه شده ودرفارسي استفاده مي شوند. مثل:
خطراز سرما گذشته
The danger is Past
خالي از فايده نيست
Aussin,st - ilpas inutile
بديهي است كه
It,s dear that
من، يك پيشنهاد دارم
I have an idea
* برخي از لغات و اصطلاحات ادبي وهنري وارد شده به فارسي :
شعرنو
Modern Poetry
قهرمان داستان
Le he'ros de roman
مجموعه شعر
Recueil des Poe'sie
نوآوري Innovation
*برخي اصطلاحات سياسي واردشده به فارسي:
همزيستي مسالمت آميز
Coe'xistence Pacifique
زنداني سياسي Political Prisoner
اعتصاب عمومي The genral strike
حكومت ائتلافي
Coalition government
*برخي اصطلاحات روانشناسي واردشده به فارسي
ضميرناخودآگاه
Un Counscious
عقده حقارت Inferiority Complex
عدم تعادل روحي
Mental imbalance
اصطلاحات علمي و فني واردشده در زبان فارسي در زمينه هاي مختلف اداري، زيست شناسي ، نظامي ، حقوقي، اقتصادي و غيره بيشمار است . به دليل رعايت اختصار، از اشاره به آنها خودداري مي شود.
تغيير در دستور زبان فارسي
ساختمان دستوري زبان، درحكم ستون فقرات آن است و به سختي تغيير مي كند. با اين همه، ترجمه گاهي درساختمان دستوري زبان نيز تأثير مي گذارد. اين تأثير يا به صورت ظهور عناصر واشكال تازه دستوري است يا به شكل رواج صورتهاي نادر و كم استعمال زبان. در زير به برخي از آنها اشاره مي شود.
ـ تغيير عدد كسري : درفارسي، قبل از آشنايي با زبانهاي غربي، عددهاي كسري را از تركيب عدد اصلي با يك مي ساختند، مانند چهاريك ، پنج يك. ولي تحت تأثير ترجمه نوع تازه اي عدد كسري وارد زبان ما شد كه از تركيب يك عدد اصلي با يك عدد ترتيبي به وجود مي آيد: مانند سه هفتم.
پيداشدن شبه پيشوندها: بسياري از كلمات پيشوندي انگليسي و فرانسه با اسمها يا عناصري ترجمه شده اند كه براثر كثرت استعمال به عنصر دستوري تبديل شده اند مثل : عدم، خلاف، بلا، تجديد ، قابل و غيره درتركيبهايي چون عدم تناسب ، خلاف اخلاق ، بلااجرا، تجديد چاپ ، قابل قبول وامثالهم.
پيداشدن شبه پسوندها: استفاده از «ناپذير» يا «مجدد» وامثال آن دركلماتي مانند اجتناب ناپذير يا تشكيل مجدد (كابينه ) ، تركيبهاي جديدي هستند كه درفارسي قديم سابقه ندارند وبه احتمال زياد تحت تأثير ترجمه به وجود آمده اند.
ـ برخي قيود و صفتها، با ترجمه به وجود آمده اند. مثل نسبتاً، به اصطلاح ، كاملاً، صرفاً درتركيبهايي مانند كاملاً مستقل ، صرفاً سياسي، نسبتاً آرام ، به اصطلاح دموكراتيك.
ـ اضافه كردن تنوين به آخر كلمات و ساختن قيد مثل عميقاً، مطمئناً ، لزوماً وامثال آن.
ـ تشكيل گروههاي پيوندي تازه. مثل به تصور اينكه ، از لحظه اي كه، درعين حال كه و امثال آن.
ـ رواج برخي از عناصر دستوري كه درسابق بوده اند. مثل فعل مجهول ، فعل مستقبل ، تطابق فعل با مسنداليه غيرذيروح ، استعمال عدداصلي به جاي عدد ترتيبي (اتاق ۲۰ ، نمره ۶) تغيير درقواعد جمع و اسم جمع ، رواج گروههاي اسمي طولاني ، جمع بستن برخي كلمات برخلاف قواعد فارسي (مثل آلمانها به جاي آلمانيها).
ذكراين نكته ضروري است كه اگر تغييراتي در دستور زبان روي دهد، شالوده آن تغيير مي كند. گاه اين تغييرات، لطمه هاي جبران ناپذيري برزبان وفرهنگ كشور وارد مي كند كه به دوصورت ممكن است نمايان شود: اول، به صورت مهجور ماندن وفراموش شدن زبان گذشتگان كه موجب قطع رابطه با سنتهاي فرهنگي و تاريخي مي شود؛ و دوم، به صورت مختل شدن ارتباط ميان مردم از طريق زبان، يعني از بين رفتن تفهيم وتفهمي كه پايه تفاهم اجتماعي و همزباني است.
از اين ديدگاه مي توان گفت كه امروزه، زيانبارترين تأثير ترجمه را در دستور زبان فارسي مي بينيم. اين تأثير هنوز به جايي نرسيده ، ولي خطري است كه نمي توان آن را ناديده گرفت. گفتارها و نوشتارهاي نادرستي كه دركتابها، مطبوعات و راديو و تلويزيون ، به وفور عرضه مي شوند ، مؤيد اين نگراني است. از اين رو، نظارت متخصصان برمتنهاي ترجمه شده چاپي و برنامه ها و اخبار وفيلمهاي راديو و تلويزيون وسينما، ضروري به نظر مي رسد. دراينجا به اختصار به برخي از اشتباهات رايج اشاره مي شود:
ـ دربسياري از متنها، مفعول بيواسطه و با واسطه درهم مي آميزند وجاي فعل وفاعل ومفعول عوض مي شود.گاهي وجه اخباري به جاي وجه التزامي به كار مي رود.
ـ امروزه ، بسياري از حروف اضافه به جاي يكديگر وبه غلط استفاده مي شوند و حتي حروف اضافه تازه اي پديد آمده اند. به عنوان مثال : استفاده بيش از حد از تركيبهاي «دررابطه با» و «درارتباط با» به جاي «درباره»، «راجع به»، «به سبب»، «پيرامون» وامثال آن است . عبارات ناهنجار وگنگ دررابطه با و درارتباط با، ترجمه لفظ به لفظ in Connection with است و معناي روشني ندارند. اما، درحال حاضر به جاي كليه حروف اضافه، ربط و عطف به كار مي روند. حتي گاهي وجود آنها درجمله اضافه است وحذف آن لطمه اي به جمله نمي زند. به عنوان مثال: دريك آگهي استخدام: «كساني كه ـ در رابطه ـ با كامپيوتر آشنايي دارند…» (به نقل از نيازمنديهاي همشهري) و دريك متن علمي و تخصصي : «… نه بيانگر خصوصيات زندگي شهري هستند و نه ـ در رابطه با ـ زندگي روستايي ». (به نقل از فصلنامه علوم اجتماعي ).
وهزاران جمله ازاين دست كه روزانه بارها مي شنويم ، مي خوانيم يا به زبان مي آوريم. «دراين رابطه»، «دراين ارتباط»، «درراستاي » وامثال آن نيز ازاين قبيل اند. اين كلمات، به هيچ صورت معناي «درباره »، «براي » ، «به منظور» ، «به»، «با» ، «در» و ساير حروف اضافه صحيح واصيل فارسي را نمي دهند.
ـ استفاده نادرست و نابه جا از افعال، مثل :
* «درجريان گذاشتن » mettre au Couraut به جاي اطلاع دادن، آگاه كردن وغيره.
* «داشتن » به جاي «كردن » درجملاتي نظير «نگاهي داريم به خلاصه اخبار يا «عرض تبريكي داشته باشيم » يا «…سفري به ايران داشته است » لازم به يادآوري نيست كه درفارسي معناي «نگاه داشتن » و «نگاه كردن» متفاوت است ، تبريك را عرض مي كنند و فعل سفر، كردن است نه داشتن.
* «گرفتن » و «گشودن» به جاي «كردن» ؛ درتركيبهايي مثل «حمام گرفتن » به جاي «حمام رفتن يا كردن »، «آتش گشودن » به جاي «آتش يا تيراندازي كردن»، «اتوبوس [يا تاكسي] گرفتن » به جاي «سواراتوبوس [يا تاكسي ] شدن» وامثال آن.
* «دريافت كردن «به جاي «گرفتن» يا «رسيدن» يا «خوردن» مثلاً درجمله ضربه هايي كه دريافت كردي » به جاي «ضربه هايي كه خوردي ».
* «رنج بردن » به جاي «مبتلابودن» يا «دچاربودن» يا «گرفتاربودن» وامثال آن، درجمله هايي مثل «اين كتاب از بي نظمي عجيبي رنج مي برد، يا «او از ضعف حافظه رنج مي برد» به جاي «…دچار… است».
* «پياده كردن» به جاي «عملي كردن» و «اجرا كردن».
*تجربه كردن درجمله اي مثل «هم اكنون بسياري از شهرهاي ايران ، پاييز را تجربه كرده اند» به جاي «هم اكنون دربسياري از شهرهاي ايران ، پاييز شده است».
*تركيب «مي رويم كه … داشته باشيم » . درمورد فعل داشتن قبلاً توضيح داده شد. اما، درمورد فعل رفتن، احتمالاً اين كلمه ترجمه تحت اللفظي going to است به معناي «قصد» ، «خواستن» وامثال آن.
*استفاده از افعال مركب به جاي افعال ساده؛ مثل «خريداري كردن » به جاي «خريدن» ، « به مورد اجرا گذاشتن يا قراردادن» به جاي «كردن» يا «اجراكردن» و صدها ازاين نوع.
*استفاده نابه جا از فعل مجهول به جاي فعل معلوم ؛ مثلاً به جاي «او پنجره را شكست» گفته يا نوشته مي شود: «پنجره توسط او شكسته شد».
ـ استفاده از كلمات اضافي :
* «به عنوان » Comme يا as درجمله هايي مثل «زبان را دانشمندان (به عنوان) يك نهاد اجتماعي مي شناسند:
*«يك» درجمله هايي مثل اگر (يك) نويسنده بوديد؛ گاه «يك » به جاي «هر» به كار مي رود؛ مثل «يك ايراني بايد از وطنش دفاع كند».
«اين» در جمله هايي مثل «در بازار كتاب (اين) داستان (است كه) بيشتر خواننده دارد.» يا «(اين) عراق بود كه جنگ را آغاز كرد.»
ـ استفاده از عبارات مبهم و ناهنجار؛ مثل «سقف» به جاي «حداكثر»، «نهايت»، «حد»، در تركيبهايي مثل «سقف توليد» يا «سقف قيمت».
«نقطه نظر» به جاي «ديدگاه» يا «نظر». «توسط» به جاي «از» يا «براثر». «قابل» به جاي «بسيار»، «فراوان»، «زياد»، «سرشار»، «عمده» و امثال آن. «غيرقابل احتراز» به جاي «ناگزير»، «جبري»، «ناچار»، «خواه ناخواه» و جز اينها.
«نرخ» در فارسي به معناي قيمت و بهاي كالاست اما دطر حال حاضر به جاي «ميزان»، «درصد» يا «سرعت» به كارمي رود. مثل «نرخ بيسوادي» يا «نرخ رشد جمعيت» و …
اشتباهات گفتاري و نوشتاري كه استعمال برخي از آنها به حد اشباع رسيده، بسيار بيش از اينهاست. اما به مصداق «مشت، نمونه خروار است» به همين مختصر بسنده مي شود.
ورود اين گونه كلمات و جملات به فارسي، آن را نامفهوم و مبهم مي كند و خواننده يا شنونده، منظور نويسنده، مترجم يا گوينده را متوجه نمي شود. رواج اين گونه عبارات، ناشي از تنبلي فكري مترجمان است. اكثر آنها به ازاي هر لفظ خارجي يك معني بيشتر نمي شناسند و رنج جست وجو يا حتي انديشيدن را به خود نمي دهند تا لفظ مناسبتر را بيابند. البته در اكثر موارد، تغيير واژه ها و استفاده از واژه هاي فارسي، كارساز نيست. بلكه ساخت جمله بايد تغيير كند. جمله بندي بايد فارسي باشد نه واژه هاي آن. جمله هايي كه فارسي نيست، سراپاي زبان را دگرگون مي كنند. ترجمه، بايد به گونه اي باشد كه به روح زبان لطمه نزند. حتي براي واژه سازي بايد به خود زبان فارسي ـ چه در آثار گذشتگان و چه در زبان مردم كوچه و بازار ـ مراجعه كرد و اگر لازم است كه براي اصطلاحاتي، لفظي ساخته شود، بهتر است اين عمل با تو جه به روح زبان فارسي انجام شود، چون ساختن كلمات نامأنوس ـ حتي صحيح ـ صرفاً فارسي نيز مقبوليتي در جامعه پيدا نمي كند.
تأثير ترجمه بر ادبيات فارسي
در سده اخير، به علل مختلف سياسي، ادبيات ايران، نقشي را كه در قرون گذشته داشت از دست داد و تابع و دنباله روي ادبيات غرب شد.در اين مدت شعرا، نويسندگان، محققان، مورخان و مؤلفان ايراني، احساساتي توأم با نوعي تعصب نسبت به ادبا و ادبيات غربي نشان دادند. با اين همه، متأسفانه در طي اين دوران، در بيشتر موارد، آثار درجه دوم و سوم غربي ترجمه و وارد بازار كتاب ايران شد.
ادبيات غرب با انقلاب مشروطيت به ايران راه يافت. در آن زمان، ملل اروپايي تجربه بيشتري در تحولات سياسي داشتند. توجه به ادبيات غرب نيز از همين جا نشو و نما كرد. در آن دوره، حكومت و بعضي از افراد متنفذ در عصر ناصرالدين شاه با هرگونه اقدام روشنفكرانه براي آگاهي مردم، مخالف بودند. اما ترجمه كتابهاي مختلف به خصوص رمانهاي تاريخي با اغماض روبرو شد و از انگيزه هاي مهم مشروطيت گشت. نويسندگان پيشرو آن زمان، كوشيدند با دادن روحيه اي فعالتر به ادبيات، وظيفه خود را در قبال جنبش اجتماعي انجام دهند و ترجمه مدد كار آنها بود. اين ترجمه ها، ضمن بالابردن سطح دانش هنري و سياسي نويسندگان ميدان ديد آنها را گسترش داد و سبب جلب توجه به مضمونها و صناعتهاي نو در ادبيات شد.
رمان
تأثير چشمگير ترجمه بر ادبيات فارسي را مي توان در رمان نويسي ديد. از قرن پنجم هجري داستانهاي شيريني به نثر فارسي در ايران نوشت شده بود كه با رمان اروپايي صفات مشتركي داشت، اما يك رمان اروپايي محسوب نمي شد. در اين داستانها، تخيل و صحنه سازي و كشش يك رمان وجود داشت، اما موضوع اصلي، عشق يا واقعه تاريخي نبود بلكه دربيشتر آنها، كارهاي پهلواني يك قهرمان مورد ستايش قرار مي گرفت. نثر داستانها بسيار ثقيل و دور از زبان عامه بود.
آشنايي ايرانيان با ادب و فرهنگ اروپايي، انديشه نوشتن نخستين رمانها را به وجود آورد و نخست، ترجمه رمانهاي تاريخي، بخصوص كتابهاي الكساندور دوما (پدر) و جرجي زيدان مورد توجه قرارگرفت. آثار دوما، به سبب علاقه اي كه ايرانيان نشان مي دادند و تأثير آثار او در تكوين تفكر ادبي در ايران نيمه اول قرن بيستم از اهميت خاصي برخوردار است.
قديمي ترين ترجمه خطي كه از آثار دوما باقي مانده است، تاريخ ۱۲۹۰ هـ. ق برابر با ۱۸۷۳ م را دارد. ناصرالدين شاه و چندتن از درباريان نظير امير نظام گروسي و محمدحسن خان اعتماد السلطنه از علاقه مندان و مشوقين ترجمه آثار دوما بودند. «شاهزاده محمدطاهر ميرزا اسكندري» اولين مترجمي است كه رمانهاي دوما را ترجمه كرده است. او كتابهايي چون «كنت دو مونت كريستو» (۱۳۰۹ هـ.ق) «سه تفنگدار» در سه جلد (۱۳۱۶ هـ .ق) و «لويي چهاردهم» (۱۳۲۲ هـ.ق) را به فارسي روان ترجمه كرده است.
گرچه نخستين ترجمه ها از رمانهاي سرگرم كننده تاريخي، زياد بود اما هدف از ترجمه آنها سياسي بود.
مترجمان با ترجمه اين كتابها مي خواستند در وجدان سياسي جامعه تأثير بگذارند. در ترجمه اين كتابها صحنه ها و حتي اسامي تغيير كرده و ايراني شده است. زبان آنها تا حد زيادي نسبت به گذشته ساده و روان شده تا براي خواننده ملموس تر باشد. حتي بسياري از آنها با اشعار فارسي مزين شده اند.
نخستين كساني هم كه به نوشتن رمان اروپايي در زبان فارسي اقدام كردند، به نوشتن رمان تاريخي پرداختند. اكثر آنها تنها از طريق خواندن و لذت بردن از رمانهاي غربي، به هوس رمان نويسي افتاده بودند، از تكنيك رمان و اصول و قواعد رمان نويسي اطلاع كافي نداشتند. از اين رو بيشتر رمانهايي كه نوشته شد تقليد و اقتباس از رمانهاي خارجي و آ نقدر بي مايه بود كه به زحمت خواندن نمي ارزيد. اما همانها راه را بررمان نويسي جديد و گسترش ساده نويسي در ادبيات هموار كرد.
از جمله اين كتابها مي توان از كتاب «عشق و سلطنت» به قلم «شيخ موسي كبودرآهنگي» ـ مدير مدرسه نصرت همدان ـ نام برد. شيخ موسي نسخه اي از اين كتاب را براي «ادوارد براون» فرستاد و به او نوشت كه مي توان گفت اين كتاب، اولين زماني است كه در ايران با اسلوب مغرب زمين تأليف شده است.
اما عده اي از محققان نخستين رمان تاريخي ادبيات ايران را «شمس و طغرا» مي دانند كه در سال ۱۲۸۷ هـ . ش توسط «محمدباقر ميرزا خسروي» در سه جلد نوشته شده است. موضوع اين كتاب وقايع پرآشوب فرمانروايي مغول بر اير ان است اما تأثير رمانهاي فرانسوي بخصوص كتابهاي دوما برآن كاملاً مشهود است.
البته ترجمه منحصر به رمانهاي تاريخي نبوده است. «هانوي ماسه» معتقد است كه اتوبيوگرافي هاي داستان گونه و رمانهاي مكاتبه اي نيز پديده هايي نو در ادب فارسي هستند كه تحت تأثير ترجمه آثار غربي به وجود آمده اند.
شعر
بعد از ترجمه كتابهاي تاريخي ورمان، ترجمه كتب شعر مورد توجه قرارگرفت. آشنايي با ادبيات غرب و ترجمه اشعار مختلف باعث شد كه عده اي از ادبا و اهل قلم، انحطاط و واپسماندگي ادبيات ايران را باور كنند. برخي از آنها معتقد بودند كه غزل و قصيده سرايي با اسلوب قديمي، جوابگوي احتياجات ادبيات نيست. به اين ترتيب، درگيري لفظي بين طرفداران شعر قديم و شعر نو درگرفت. اختلاف مضامين جديد باعث شد كه مقررات شعر قديم از ميان برود و در طرز انديشه و اسلوب بيان شعر فارسي تحولي عميق و ريشه دار به وجود آيد.
از اولين كساني كه در ايران شعر نو سروده «جعفر خامنه اي» است. او زبان فرانسه را پنهاني از پدر آموخته بود و به ادبيات نوين تركان عثماني نيز آشنايي داشت. «خامنه اي» از شكل معمول اشعار فارسي عدول كرد و قطعاتي بي امضا با قافيه بندي جديد و بي سابقه و مضامين نسبتاً تازه انتشار داد. يكي از اين قطعات را «ادوارد براون» در كتاب «تاريخ مطبوعات و ادبيات نو» نقل كرده است:
« هر روز به يك منظر خونين به درآيي
هردم متجلي تو به يك جلوه جانسوز
از سوز غمت مرغ دلم هر شب و هر روز
با نغمه نو تازه كند نوحه سرايي…
به قول هانوي ماسه، اولين شعراي نوپرداز، در حقيقت «چند عبارت ناموزون و چند شعر ناهموار» سرودند اما همين كوششهاي اوليه كه با استفاده از ترجمه اشعار صورت گرفت، زمينه را براي تحول نسبي و ظهور «نيما» فراهم كرد.
ماسه، تحول شعر فارسي را چنين بيان كرده است: «شعر فارسي مانند شعر عربي، نمايندگان فراواني دارد. برخي از شاعران، بي ترديد سبك كلاسيك را با دشواري تتبع مي كنند و از استادان متقدم در انواع شعر غنايي و حماسي تقليد مي نمايند. اما گروه بي شماري در عين حال كه در هنر شاعري به قواعد شعر سنتي وفادار بوده اند، تحت تأثير مغرب زمين، شعر غنايي سليس تر خلق كردند. شعر سياسي يا اجتماعي كه در انقلاب [مشروطيت] ۱۹۰۶ ميلادي (۱۲۸۵ هـ .ش) پديد آمده بود، دورانش بتدريج پايان يافت. مدار اصلي اين نوع شعر برآزادي، دموكراسي و كمونيسم مي گرديد… و بالاخره بايد از گروهي ديگر از شاعران نام برد كه شعر عروضي نامنسجم طنز آلود شبيه شعر سمبليك يا شعر آزاد فرانسوي به زبان عاميانه سروده اند.»
مؤخره
رواج ترجمه در ايران، باعث شد كه تقليد از شيوه هاي غربي در ادبيات كشورمان رسوخ كند. اين تأثير درآثار نويسندگان ايراني به قدري بود كه گاه آثار آنان با بستر فرهنگي جامعه ما هماهنگي نداشت.
اما آنها با آشنايي به اسلوب نويسندگي غرب توانستند نوشته هاي خود را به حد كمال برسانند.
بيشترين تأثير ترجمه، آشنايي ما با فكر، انديشه و تجربه هاي فرهنگي ملل ديگر است. اين آشنايي، ممكن است در ابتدا منجر به تقليد و نمونه برداري شديد و افراطي هم شده باشد، اما در مراحل بعد وسعت ديد و تفكر و انديشه هاي انتقادي را به ارمغان آورده است. به وسيله ادبيات و ترجمه آثار كشورهاي ديگر، ما قادريم فرهنگهاي ديگر را در درون فرهنگ خود هضم و راجع به آنها تأمل كنيم. اين تأمل، آغاز تفكر و خلاقيت است.
هاله اردبيلي